«مرگ یزدگرد» استعاره‌ای از تاریخ نوشته‌شده توسط پیروزمندان

ملی مذهبی _ فیلم «مرگ یزدگرد» به کارگردانی، نویسندگی و تهیه‌کنندگی بهرام بیضایی، بر اساس نمایشنامه‌ای به همین نام در سال ۱۳۶۰ ساخته شد و تنها نمایش عمومی آن در اولین جشنواره بین‌المللی فیلم فجر در سال ۱۳۶۱ بود. این فیلم، که تهیه‌کنندگی آن را شبکه یک صدا و سیما بر عهده داشت، به دلیل عدم رعایت حجاب اسلامی توسط بازیگران زن، سوسن تسلیمی و یاسمن آرامی، هیچ‌گاه پروانه نمایش دریافت نکرد و از اکران عمومی بازماند. جنجال‌های مرتبط با فیلم در سال‌های بعد نیز ادامه یافت؛ در سال ۱۴۰۲، استفاده از عکسی از سوسن تسلیمی در پوستر جشنواره انجمن فیلم کوتاه ایران، به تعطیلی این جشنواره منجر شد، که نشان‌دهنده تداوم حواشی فرهنگی و اجتماعی پیرامون این اثر است.

فیلم روایتی چندصدایی از مرگ یزدگرد سوم ارائه می‌دهد که در آن حقیقتِ واحد وجود ندارد.

سه راوی (آسیابان، زن آسیابان و دخترشان) هرکدام روایتی متناقض از ماجرا ارائه می‌کنند: یکی مدعی دفاع از ناموس می‌شود، دیگری از توطئه‌ای سیاسی سخن می‌گوید و سومی مرزی بین واقعیت و افسانه ترسیم می‌کند.

این تکثر روایت‌ها، استعاره‌ای است از تاریخِ ایران که همواره توسط قدرت‌های حاکم بازنویسی شده است. فیلم با قرار دادن سه قاضی (موبد، سرکرده و سردار سپاه) به عنوان نمایندگان نظام‌های پیشین، نشان می‌دهد که داوریِ تاریخ همیشه نسبی و وابسته به جایگاهِ قدرت است. حتی وقتی این سه نفر آسیابان را تبرئه می‌کنند، ورود اعراب مسلمان با «درفش‌های سیاه» پایان فیلم را به پرسشی باز تبدیل می‌کند: آیا هر دوره‌ی تاریخی، محکوم‌شدگانِ دوره‌ی پیشین را «بی‌گناه» اعلام می‌کند، تنها تا خود به جای آنان بنشیند؟