پنجمین گزارش کیفیت اینترنت ایران که از سوی «کمیسیون اینترنت و زیرساخت انجمن تجارت الکترونیک تهران» منتشر شده، تصویری نگرانکننده از وضعیت زیرساخت، تجربه کاربری و محدودیتهای گسترده اینترنت در کشور ترسیم میکند.
این گزارش که روز یکشنبه ۱۲مرداد۱۴۰۴ منتشر شد، نشان میدهد که ایران از نظر کیفیت اینترنت در میان ۱۰۰ کشور با اقتصاد بزرگ، در جایگاه نودوهفتم قرار دارد.
این رتبه پایین، نتیجه بررسی سه شاخص اصلی سرعت، اختلال و محدودیت است. ایران از نظر سرعت اینترنت رتبه ۸۴، از نظر میزان اختلال رتبه ۹۲ و از نظر محدودیتهای اعمالشده رتبه ۹۹ را کسب کرده است. دادههای این گزارش براساس منابعی مانند گوگل، کلادفلر، OONI، نظرسنجیهای عمومی (با همکاری ایسپا) و تحلیلهای تخصصی بهدست آمده است.
رتبههایی که ایران در این سه شاخص بهدست آورده، به ترتیب ۸۴ برای کندی، ۹۲ برای اختلال و ۹۹ برای محدودیت بوده است. در کنار این شاخصها، شاخص Round Trip Time نیز وضعیت نگرانکنندهای را نشان میدهد: ایران با میانگین ۲۹۵ میلیثانیه، همردیف کشورهای جنگزدهای مانند سودان و اتیوپی قرار دارد.
این شاخص اصطلاحا به مدت زمانی اطلاق میشود که طول میکشد تا یک بسته داده از یک دستگاه به مقصد ارسال شود و سپس پاسخ آن به دستگاه مبدأ برگردد.
این بررسی با دادههایی از Google CRUX، Cloudflare Radar و پروژه OONI انجام شده و نشان میدهد که اگرچه عوامل خارجی مانند تحریمها سهمی در این وضعیت دارند، اما نقش سیاستهای داخلی، بهویژه فیلترینگ گسترده و ایجاد اختلالهای تعمدی پررنگتر است.
در این گزارش تاکید شده که کیفیت پایین اینترنت در ایران بیش از آنکه ناشی از تحریمهای خارجی باشد، ریشه در سیاستهای داخلی دارد. به باور نویسندگان این گزارش با رفع فیلترینگ شبکههای اجتماعی، حذف اختلالهای تحمیلی و بهبود زیرساختها، میتوان وضعیت موجود را تا حد زیادی اصلاح کرد.
در همین رابطه، بیش از ۱۰۰ شرکت فعال در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات با انتشار بیانیهای خواستار بازنگری در سیاستهای فعلی، از جمله رفع فیلتر اینستاگرام و واتساپ، افزایش پهنای باند بینالمللی و فعالسازی پروتکلهایی چون HTTP/3 و IPv6 شدهاند. به گفته این شرکتها، ادامه وضعیت فعلی باعث افزایش استفاده از فیلترشکنهای ناامن، گسترش اختلال در تجربه کاربری و تضعیف امنیت شبکه شده است.
۹۳ درصد جوانان ایرانی از فیلترشکن استفاده میکنند
در نظرسنجی مشترک انجمن تجارت الکترونیک و مرکز افکارسنجی ایسپا که پیش از حمله اسرائیل به ایران در خرداد ۱۴۰۴ انجام شد، نتایجی بهدست آمده که از وخامت وضعیت اینترنت حکایت دارد.
نظرسنجی مشترک انجمن تجارت الکترونیک و مرکز افکارسنجی ایسپا نیز نشان میدهد که ۸۶درصد کاربران اینترنت در ایران از فیلترشکن استفاده میکنند. این رقم در میان کاربران زیر ۳۰ سال به بیش از ۹۳درصد میرسد. همچنین حدود ۶۰درصد کسبوکارهایی که از شبکههای اجتماعی برای فعالیت اقتصادی استفاده میکردند، منبع درآمد اصلی خود را از دست دادهاند.
بر این اساس، ۹۳/۸ درصد از جوانان زیر ۳۰ سال ایرانی از فیلترشکن استفاده میکنند. این عدد برای کل کاربران اینترنت به ۸۶ درصد میرسد. همچنین مشخص شده که بیش از ۶۰ درصد افرادی که از شبکههای اجتماعی برای کسب درآمد استفاده میکردهاند، اینستاگرام را بهعنوان بستر اصلی درآمدزایی خود معرفی کردهاند.
در همین راستا، بیش از ۱۰۰ استارتآپ کشور در بیانیهای رسمی خواستار “رفع فیلتر شبکههای اجتماعی”، “افزایش پهنای باند بینالملل” و “رفع محدودیت پروتکلهای نوین مانند HTTP/3 و IPv6” شدهاند. آنها تأکید کردهاند که فیلترینگ نهتنها موجب مهاجرت کاربران به فیلترشکنهای خطرناک شده، بلکه باعث آسیب به “امنیت ملی، رشد اقتصاد دیجیتال و کاهش اعتماد عمومی” شده است.
اینترنت طبقاتی؛ چرخه معیوب تصمیمگیری در کشور
یکی از انتقادهای کلیدی در این گزارش، تداوم سیاست اینترنت طبقاتی است که دولت با عنوان “سطح دسترسی تخصصی” از آن یاد میکند. در این مدل، درحالیکه دسترسی عموم کاربران به پلتفرمهای پرکاربرد محدود شده، گروههایی خاص مانند روزنامهنگاران، اساتید و برخی کسبوکارها مجوز رفع فیلتر دارند. این چرخه از تصمیمگیریهای نمایشی، نهتنها به حل مسئله منجر نشده، بلکه شکاف دیجیتالی و نارضایتی عمومی را افزایش داده است.
گزارش همچنین به سیاست “ایران اکسس” (Iran Access) نیز پرداخته؛ سیاستی که طی آن بسیاری از وبسایتهای دولتی و بانکی ایران برای کاربران خارج از کشور مسدود هستند. این در حالیست که همین وبسایتها هدف حملات سایبری از داخل ایران قرار گرفتهاند و این محدودیت، نهتنها مزیتی نداشته بلکه امنیت سایبری را نیز تضعیف کرده است.
در مجموع، پنجمین گزارش کیفیت اینترنت، تصویر روشنی از یک بحران ساختاری در سیاستگذاری اینترنتی کشور ترسیم میکند. بحرانی که اصولا در کشورهای با حکومت نرمال وجود ندارد، اما با ادامه وضعیت فعلی، شکاف دیجیتال میان ایران و جهان هر روز عمیقتر خواهد شد.
در بخشی دیگر از این گزارش آمده است که بسیاری از سایتهای دولتی و خدماتی ایران، برای کاربران خارج از کشور مسدود هستند. سیاستی که به گفته نویسندگان گزارش کارایی نداشته و حتی موجب بروز حملات سایبری از داخل کشور شده است.
بر اساس این گزارش، اختلالها و مسدودسازیها همچنان ادامه دارد، حتی پس از پایان جنگ اخیر با اسراییل. استفاده از پروتکلهای جدید مانند HTTP/3 و IPv6 در بیشتر اپراتورهای بزرگ کشور همچنان مسدود است و شاخص RTT در ایران بهطور میانگین ۲۹۵ میلیثانیه ثبت شده است؛ عددی که نشاندهنده کیفیت بسیار پایین ارتباط اینترنتی در مقایسه با کشورهای توسعهیافته و حتی برخی کشورهای جنگزده است.
در پایان، انجمن تجارت الکترونیک هشدار داده است که ادامه سیاستهای فعلی در حوزه اینترنت نهتنها مانعی جدی برای توسعه اقتصاد دیجیتال محسوب میشود، بلکه موجب گسترش نارضایتی عمومی و کاهش اعتماد عمومی به سیاستگذاران خواهد شد.
