آیشمن با لباس مبدل؟!
آدمی چگونه از اندیشیدن دست می‌کشد، بی‌آنکه احساس کند دیگر نمی‌اندیشد؟ چگونه ممکن است کسی همچنان به زبان فلسفه سخن بگوید، از تاریخ و عدالت و آزادی و ضرورت‌های سیاسی استدلال بیاورد، اما به‌تدریج توان رویارویی مستقل با واقعیت را از دست بدهد؟ آیا دست‌کشیدن از اندیشیدن الزاماً با سکوت عقل و تعطیل آشکار استدلال همراه است، یا ممکن است درست هنگامی رخ دهد که زبان پیچیده‌تر، استدلال‌ها منظم‌تر و اطمینان گوینده به درستی موضع خود استوارتر شده است؟مسئله از جایی آغاز می‌شود که میان اندیشیدن و تولید استدلال فاصله می‌افتد. استدلال می‌تواند راهی برای شناخت حقیقت باشد، اما می‌تواند به ابزاری برای دفاع از باوری نیز تبدیل شود که دیگر اجازه نمی‌دهیم در معرض پرسش قرار گیرد. در حالت نخست، اندیشه ما را به بازنگری در مواضعمان فرامی‌خواند؛ در حالت دوم، هرچه می‌خوانیم و می‌اندیشیم، سرانجام به تأیید همان موضعی می‌انجامد که پیشاپیش برگزیده‌ایم. فعالیت ذهنی ادامه دارد، اما کارکرد آن تغییر کرده است: دیگر نمی‌کوشیم دریابیم چه چیزی درست است؛ می‌کوشیم نشان دهیم چرا آنچه به آن باور داریم باید درست باشد.
🔸استحاله‌ی اندیشه لزوماً به معنای تغییر عقیده نیست؛ گاهی به معنای تغییر نسبت انسان با حقیقت است. تغییر موضع سیاسی، به‌خودی‌خود، نشانه‌ی بی‌ثباتی یا فرصت‌طلبی نیست؛ ممکن است حاصل تجربه‌ای تازه، کشف شواهدی معتبر یا بازنگری در داوری‌های گذشته باشد. مسئله زمانی پدید می‌آید که معیارهای داوری نیز هم‌زمان با تغییر تعلقات جابه‌جا شوند، بی‌آنکه این دگرگونی توضیح داده شود. آنچه پیش‌تر محکوم می‌شد، اکنون با واژگانی تازه توجیه می‌شود؛ آنچه زمانی نیازمند سند و دلیل بود، در موضع جدید بدیهی و بی‌نیاز از اثبات تلقی می‌شود.
▪️چگونه ممکن است انسان نه‌تنها متوجه این تغییر نشود، بلکه آن را نشانه‌ی ژرف‌ترشدن فهم خود بداند؟ چگونه می‌توان همچنان مدافع آزادی، عدالت و حقیقت بود، اما این مفاهیم را در عمل به ابزارهایی برای دفاع از یک موضع سیاسی تبدیل کرد؟
ارجاع به هانا آرنت در اینجا معنا پیدا می‌کند. آرنت در بررسی محاکمه‌ی آدولف آیشمن با مسئله‌ای فراتر از شناخت یک جنایتکار روبه‌رو شد: چگونه فردی می‌تواند در دستگاهی جنایت‌بار مشارکت کند و درعین‌حال، به‌جای مواجهه‌ی اخلاقی با معنای اعمال خود، به زبان وظیفه، قانون، اطاعت و ضرورت اداری پناه ببرد؟ مفهوم «ابتذال شر» در اندیشه‌ی آرنت به معنای کوچک‌شمردن جنایت یا انکار مسئولیت آیشمن نیست. این مفهوم توجه ما را به امکان ظهور شر در وضعیتی جلب می‌کند که در آن، ناتوانی یا امتناع از داوری مستقل، در کنار اطاعت از قواعد و تکرار عبارت‌های آماده، نقشی اساسی ایفا می‌کند.
🔸پرسش آرنتی این است که مسئولیت اخلاقی چگونه در شرایطی معنا پیدا می‌کند که فرد، به‌جای سنجیدن اعمال خود، به اقتدار، وظیفه یا قواعد پذیرفته‌شده پناه می‌برد. این پرسش از تاریخ آیشمن فراتر می‌رود، اما نباید به ابزاری برای همانندسازی شتاب‌زده‌ی اشخاص معاصر با او تبدیل شود. عنوان «آیشمن با لباس مبدل» در این جستار به شخص معینی اشاره ندارد؛ نامی است برای تناقضی که در آن، ظاهر اندیشه و استدلال باقی می‌ماند، اما رابطه‌ی آن با حقیقت و داوری مستقل دگرگون می‌شود.
▪️یکی از نشانه‌های این دگرگونی را می‌توان در معیارهای متفاوتی دید که برای رفتارهای مشابه به کار می‌بریم. فرض کنیم فردی خشونت سیاسی را هنگامی که از سوی یک قدرت رسمی اعمال می‌شود محکوم می‌کند، اما هنگامی که نیروی سیاسی محبوبش مرتکب رفتاری مشابه می‌شود، از ضرورت تاریخی یا اقتضائات مبارزه سخن می‌گوید. البته موقعیت‌های تاریخی و سیاسی همیشه یکسان نیستند؛ تفاوت در زمینه، هدف، میزان خشونت و وضعیت قربانیان ممکن است در ارزیابی اخلاقی اهمیت داشته باشد. اما این تفاوت‌ها باید با دلیل نشان داده شوند، نه آنکه صرفاً به دلیل تفاوت هویت عاملان مفروض گرفته شوند.اگر برای بررسی ادعاهای مخالفان سند و شاهد می‌طلبیم، نمی‌توانیم ادعاهای هم‌سویان خود را تنها به دلیل نزدیکی سیاسی‌شان از آزمون معاف کنیم. هنگامی که معیارهای عمومی به سود یک گروه کنار گذاشته می‌شوند، داوری دیگر مستقل از تعلق نیست؛ ابتدا هویت عامل را تعیین می‌کنیم و سپس، متناسب با نسبت خود با او، درباره‌ی معنای عملش حکم می‌دهیم. معیار اخلاقی در این حالت به ابزاری برای دفاع از خودی‌ها تبدیل می‌شود……
🔻متن کامل:
https://cutt.ly/VyRT5gBp
#آیشمن
#ایران_فردا
#افسانه_نجاتی
#استحاله_اندیشه
https://t.me/iranfardamag
🔹تصویر: آدولف آیشمن؛ مسئول «اداره امور مربوط به یهودیان» در «اداره اصلی امنیت رایش (https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87_%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA_%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4)»
