جامعه‌ی مدنی ایران در دوره جنگ و پساجنگ؛ از «کنشگری» به «بقای اجتماعی»

جنگ، جامعه‌ی مدنی ایران را از میان نبرد؛ اما شکل، اولویت و شیوه کنش آن را تغییر داد. در دوره جنگ، بخش مهمی از جامعه‌ی مدنی ناگزیر از کنش آشکار سیاسی و مطالبه‌محور به سمت فعالیت‌های کم‌هزینه‌تر، محلی، همیارانه و حفظ انسجام اجتماعی حرکت کرد. در عین حال، پایان جنگ به معنای بازگشت جامعه‌ی مدنی به وضعیت پیش از جنگ نبود؛ زیرا فضای امنیتی پس از جنگ، بازداشت‌ها و فشار بر فعالان و منتقدان را افزایش داد. گزارش‌های پس از جنگ نیز از ادامه فشارهای امنیتی و قضایی بر فعالان مدنی و منتقدان حکایت دارند. 🔺
✅جامعه‌ی مدنی در جنگ:
▪️ اگر بخواهیم به این مسئله پاسخی  تحلیلی و راهبردی بدهیم، باید جامعه‌ی مدنی ایران را نه صرفاً مجموعه‌ای از NGOها و انجمن‌های رسمی، بلکه شبکه‌ای گسترده‌تر از فعالان، انجمن‌های صنفی، گروه‌های زنان، کنشگران حقوق بشر، روزنامه‌نگاران، دانشگاهیان، هنرمندان، گروه‌های محلی و شبکه‌های همیاری اجتماعی در نظر گرفته و محموعه واکنش‌های این مجموعه را در جنگ و بعد از آن مورد بررسی قرار داد.
🔹یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های رفتار اجتماعی جامعه‌ی مدنی در دوره جنگ، تقویت موقت همبستگی و همیاری اجتماعی بود. در شرایط تهدید خارجی، بخشی از اختلافات سیاسی و اجتماعی برای مدتی در حاشیه قرار گرفت و مسئله حفظ جان، خانواده، محله و شهر در اولویت قرار گرفت.این پدیده را نباید الزاماً به معنای بازسازی اعتماد میان جامعه و حکومت دانست. برخی تحلیل‌ها درباره جنگ ۱۲روزه نیز بر این نکته تأکید کرده‌اند که همبستگی ایجادشده در شرایط تهدید خارجی می‌تواند بیشتر عاطفی و موقت باشد و با رفع تهدید، شکاف‌های پیشین دوباره آشکار شوند.  بنابراین وضعیت جامعه‌ی مدنی در جنگ را می‌توان دارای دو سطح دانست:
 🔸 سطح نخست: جامعه‌ی مدنی همیار
کمک به آسیب‌دیدگان، حمایت از خانواده‌ها، کمک‌های محلی، اطلاع‌رسانی و حفظ شبکه‌های اجتماعی.
 🔸 سطح دوم: جامعه‌ی مدنی مطالبه‌گر
که به حفظ مطالبات مربوط به حقوق بشر، آزادی، برابری، حقوق زنان و مخالفت با خشونت. توجه نشان داده است.
این دو سطح الزاماً متعارض نیستند؛ اتفاقاً یکی از ویژگی‌های مهم جامعه‌ی مدنی ایران همین توانایی برای تبدیل شبکه‌های اجتماعی به شبکه‌های همیاری و سپس شبکه‌های مطالبه‌گری است.
🔹یکی از تغییرات مهم، افزایش هزینه کنش آشکار بود. در شرایط جنگی، هرگونه ارتباط با خارج، فعالیت رسانه‌ای، انتشار اطلاعات یا فعالیت سیاسی می‌تواند از سوی نهادهای امنیتی با سوءظن بیشتری مواجه شود. پس از جنگ نیز گزارش‌هایی درباره افزایش بازداشت و احضار فعالان، روزنامه‌نگاران و منتقدان منتشر شده است.  در نتیجه، جنگ، کنشگران مدنی را محتاط‌تر اما شبکه‌ای‌تر کرد. جامعه‌ی مدنی به سمت شیوه‌هایی حرکت کرد که می‌توان آنها را «کنشگری کم‌هزینه» نامید:
🔸فعالیت‌های شبکه‌ای به جای سازمان‌های بزرگ؛
▪️کنش‌های فردی و نمادین؛
🔸فعالیت‌های محلی؛
▪️استفاده از شبکه‌های غیررسمی؛
🔸کمک‌رسانی و همیاری؛
▪️فعالیت فرهنگی و هنری؛
🔸ثبت و مستندسازی نقض حقوق؛
▪️استفاده از فضای مجازی.
این تغییر اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ممکن است جامعه‌ی مدنی از نظر سازمانی ضعیف‌تر شده باشد، اما از نظر اجتماعی و شبکه‌ای پراکنده‌تر و عمیق‌تر شده است.
 ▪️ می دانیم ویژگی جامعه‌ی مدنی امروز ایران «جامعه‌ی مدنی بدون سازمان» است. این شاید یکی از مهم‌ترین پارادوکس‌های ایران امروز باشد. جامعه ایران از نظر انجمن‌ها و سازمان‌های مستقل قدرتمند با محدودیت جدی مواجه است، اما هم‌زمان ارزش‌ها و رفتارهای جامعه‌ی مدنی در بخش‌هایی از جامعه گسترش یافته است. برای مثال، پس از جنبش «زن، زندگی، آزادی»، مفاهیمی مانندکرامت انسانی؛ برابری؛ حق انتخاب؛ آزادی فردی؛ حقوق زنان؛ حق اعتراض؛ مدارا با تفاوت‌ها؛ بیش از گذشته وارد فرهنگ عمومی شده‌اند. پرستو فروهر نیز در گفت‌وگویی پس از جنگ، از رشد یک «فرهنگ حق‌مدار، برابری‌خواه و پرمدارا نسبت به تکثر» در جامعه ایران سخن گفته و آن را روندی دانسته که پس از جنبش «زن، زندگی، آزادی» آشکارتر شده است. این البته دیدگاه یک کنشگر است، نه یک سنجش آماری از کل جامعه. بنابراین باید میان دو مفهوم ضعف سازمان‌یافتگی جامعه‌ی مدنی با  ضعف جامعه‌ی مدنی تفاوت گذاشت…..
  
🔻متن کامل:
 
https://cutt.ly/2yID5bHA
#ایران_فردا
#فاطمه_گوارایی
#جامعه‌ی_مدنی_و_جنگ
#کنشگری_و_بقای_اجتماعی