ایران چگونه «قرارداد دفاعی مکه» را خواند؟ تقسیم میان زیر پرسش بردن اهداف آن و دعوت به مشارکت در آن

تهران – «القدس العربی»: «موافقت‌نامه مکه برای دفاع مشترک» میان عربستان، ترکیه و پاکستان، واکنش‌های متفاوتی را در ایران برانگیخته است؛ از زیر سؤال بردن اهداف توافق، کم‌اهمیت جلوه دادن توانایی آن در تأمین امنیت و هشدار نسبت به پیامدهایش، تا قرائت‌های عمل‌گرایانه‌تر که آن را تحولی مهم در سیستم امنیتی منطقه دانسته و خواستار برخورد مثبت با آن بودند. این طیف دیدگاه‌ها حتی به طرح ایده پیوستن ایران به توافق یا بهره‌گیری از روابط تهران با کشورهای شرکت‌کننده برای تأثیرگذاری بر مسیر آن نیز رسید.
در همین راستا، محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه سابق ایران، در پیامی در پلتفرم «X» همراه با تصویری از مقاله پیشین خود در روزنامه لبنانی «الأخبار»، بر ضرورت ایجاد ائتلاف‌های دفاعی همه‌جانبه میان کشورهای اسلامی تأکید کرد. او نوشت: «همان‌طور که یک سال پیش در مقاله‌ای با عنوان اسرائیل بزرگ و منطقه قدرتمند ما درباره سیاست نژادپرستانه و تهاجمی اسرائیل بزرگ نوشتم، این امر بیش از هر زمان دیگری ضرورت انعقاد اتحادهای دفاعی جامع میان کشورهای اسلامی را نشان می‌دهد.»
دعوت عبدالله رمضان‌زاده به پیوستن ایران به توافق مکه
عبدالله رمضان‌زاده، فعال برجسته اصلاح‌طلب و سخنگوی دولت در دوره ریاست‌جمهوری محمد خاتمی، موضع روشن‌تری اتخاذ کرد و از ایران خواست پیشنهاد پیوستن و استقبال از توافقنامه مکه را مطرح کند؛ همراه با معرفی «منشور منطقه‌ای بدون اسرائیل». او معتقد بود این توافق، همان‌گونه که طرف‌های آن اعلام کرده‌اند، علیه کشور خاصی هدایت نمی‌شود و بنابراین ایران می‌تواند به آن بپیوندد و مسیر آن را تغییر دهد.
رمضان‌زاده طبیعی دانست که عربستان سعودی به دلیل برخی نقاط ضعف، از پاکستان و ترکیه درخواست کمک کرده باشد؛ اما از تهران خواست با حسن نیت با موضوع برخورد کند و به دنبال شکل‌دهی توافقی منطقه‌ای میان کشورهای اسلامی علیه اسرائیل باشد. او افزود که برخی تندروها ممکن است با پیوستن ایران مخالفت کنند، اما تهران می‌تواند از روابط خود با پاکستان و ترکیه برای تقویت همکاری و تمرکز بر مقابله با اسرائیل به عنوان موضوعی مشترک بهره ببرد؛ در حالی که توافق در رسانه‌ها باید به‌عنوان ابزاری برای امنیت، ثبات و مقابله با اسرائیل معرفی شود، نه اتحادی علیه کشورهای همسایه.
حسام‌الدین آشنا: توافقی که قواعد درگیری منطقه‌ای را تغییر می‌دهد
حسام‌الدین آشنا، مشاور حسن روحانی، نیز اهمیت این توافق را یادآور شد و گفت ممکن است قواعد درگیری منطقه‌ای را تغییر دهد؛ با کاهش اثربخشی تهدیدات علیه کشورهای خلیج فارس و افزایش احتمال ورود ترکیه و پاکستان به درگیری در صورت حمله به عربستان. او تأکید کرد که این توافق هسته اولیه یک سیستم امنیتی جدید با محوریت ریاض، آنکارا و اسلام‌آباد را شکل می‌دهد.
قرائت اصلاح‌طلبانه «دنیای اقتصاد»
روزنامه «Duniai Economy» در تحلیلی اصلاح‌طلبانه نوشت که این توافق، با وجود فقدان جزئیات عملیاتی روشن در سطوح قانونی و نظامی، دارای مفاهیم ژئوپلیتیکی فراتر از همکاری دفاعی صرف است. اهمیت آن در زمان‌بندی، ترکیب طرف‌ها و محیط امنیتی‌ای است که در آن شکل گرفته است. از نظر این روزنامه، پیام اصلی برای ایران این نیست که عربستان، ترکیه و پاکستان متحد شده‌اند، بلکه این است که کشورهای منطقه به ضرورت آمادگی برای مرحله‌ای پی برده‌اند که ممکن است ایالات متحده نتواند یا نخواهد تمام هزینه‌های امنیت منطقه را بر عهده گیرد.
این روزنامه پرسشی استراتژیک را مطرح کرد: ایران در سیستم امنیتی جدید خاورمیانه که در حال شکل‌گیری است، بیرون از آن خواهد بود، در برابر آن، یا بخشی از آن؟ پاسخ به این پرسش یکی از تعیین‌کننده‌ترین موضوعات سیاست خارجی ایران در مرحله آینده دانسته شد.
مواضع تندروها: انتقاد از توافق و حمله به عربستان
ابراهیم رضایی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، معتقد بود این توافق امنیت عربستان را تأمین نمی‌کند. او گفت توافق کاغذی با ترکیه و پاکستان امنیتی برای ریاض به همراه نخواهد داشت؛ همان‌گونه که سال‌ها وابستگی یک‌جانبه به آمریکا امنیت‌آور نبود. او از عربستان خواست سیاست‌های خود را تغییر دهد تا مجبور به مطالبه امنیت از دیگران نباشد.
حسین شریعتمداری، سردبیر روزنامه «کیهان»، نیز توافق سه‌جانبه مکه را به‌شدت مرتبط با ترتیبات امنیتی دریای سرخ و باب‌المندب دانست و آن را علیه مقاومت یمن، انصارالله، ایران و محور مقاومت ارزیابی کرد. او همچنین مشارکت پاکستان را، با توجه به نقش میانجی این کشور در مذاکرات ایران و آمریکا، فاقد ظرفیت میانجیگری مؤثر دانست.
کیان عبداللهی، سردبیر خبرگزاری «تسنیم» نزدیک به سپاه پاسداران، نیز عربستان و توافق مکه را مورد حمله قرار داد و گفت ریاض پس از درک بی‌فایده بودن اتکا به آمریکا، به‌جای تغییر استراتژی، سیاست «خرید امنیت» را با پمپاژ پول به ترکیه و پاکستان دنبال کرده است تا در برابر پاسخ‌های «جبهه مقاومت» ایمن شود. او این رویکرد را مشابه توافقات با واشنگتن دانست و تأکید کرد که امنیت پایدار تنها با خروج آمریکا از منطقه و ایجاد ساختار امنیتی مشترک میان کشورهای منطقه حاصل می‌شود.
مواضع محتاطانه: قرائت «مهر»
خبرگزاری نیمه‌رسمی «مهر» این توافق را یکی از برجسته‌ترین تلاش‌ها برای بازتعریف سیستم امنیتی خاورمیانه دانست و آن را نشانه تمایل فزاینده کشورهای منطقه برای تکیه بر توانایی‌های محلی به‌جای اتکا به قدرت‌های خارجی ارزیابی کرد.
این خبرگزاری توافق را مستقیماً خصمانه با ایران ندانست و نسبت به توصیف آن به‌عنوان «ناتوی خاورمیانه» هشدار داد؛ زیرا در مرحله کنونی چارچوبی سیاسی ـ دفاعی برای ایجاد بازدارندگی مشترک است. مهر یادآور شد که عربستان در سال‌های اخیر از رویارویی مستقیم با ایران فاصله گرفته و به سمت کاهش تنش حرکت کرده است؛ پاکستان نیز به دلیل همسایگی و نقش منطقه‌ای نمی‌تواند کاملاً در ساختاری ضد تهران مشارکت کند؛ و ترکیه نیز روابط پیچیده‌ای با ایران دارد که ترکیبی از رقابت و منافع مشترک است. بنابراین هدف توافق، افزایش ظرفیت بازدارندگی کشورهای عضو بدون تبدیل آن به ائتلافی ضد ایران دانسته شد.
پاسخ غیرمستقیم عباس عراقچی
عباس عراقچی، معاون سابق وزارت خارجه، در پیامی در پلتفرم «X» خطاب به کشورهای همسایه تأکید کرد که نیروهای مسلح ایران توانایی خود را برای مقابله با پیشرفته‌ترین ارتش‌های جهان ثابت کرده‌اند و مسلمانان با اتحاد قادر به مقابله با چالش‌های تحمیل‌شده از سوی قدرت‌های خارجی هستند؛ دعوتی به خوداتکایی و برادری واقعی.
خبرگزاری «نورنیوز» نزدیک به شورای عالی امنیت ملی، این پیام را پاسخی ضمنی به توافق مکه دانست و افزود که تهران با اصل همکاری عربستان با پاکستان و ترکیه مخالفتی ندارد، اما معتقد است هرگونه اتحاد امنیتی اسلامی باید بر پایه خوداتکایی، همسایگی و برادری واقعی باشد، نه اتکا به نیروهای خارجی.
نورنیوز تأکید کرد که توافق مکه ممکن است آغاز یک اتحاد جدید باشد، اما هنوز زود است آن را بلوکی ضد ایرانی یا «ناتوی اسلامی» دانست؛ زیرا غرب آسیا وارد مرحله‌ای شده که رقابت در آن تنها نظامی نیست، بلکه حول تعریف و طراحی سیستم امنیتی آینده منطقه می‌چرخد.