ملی مذهبی _ سخنگوی دولت جمهوری اسلامی خط فقر ماهیانه برای هر فرد در سال ۱۴۰۳ را بیش از شش میلیون تومان اعلام کرد که بهنسبت سال قبل، نزدیک به دو میلیون و ۵۰۰ هزار تومان افزایش یافته است.فاطمه مهاجرانی روز سهشنبه ۲۹ مهر گفت که «خط فقر سال ۱۴۰۳ بر اساس شاخصهای اقتصادی و منطقهای، بهازای هر فرد ۶ میلیون و ۱۲۸ هزار و ۷۳۹ تومان برآورد شده است.»خط فقر در سال ۱۴۰۲ برای هر فرد حدود ۳ میلیون و ۷۹۸ هزار تومان در ماه اعلام شده بود که به معنای تثبیت نرخ ۳۰ درصدی فقر بود.
روزنامۀ «دنیای اقتصاد» بر اساس این آمار جدید نوشته است که در سال ۱۴۰۳ نرخ فقر به حدود ۳۶ درصد رسیده که بالاترین میزان نرخ فقر، دستکم از ابتدای دهۀ ۱۳۹۰ تاکنون است.بر اساس این گزارش، این آمار نشان میدهد که اکنون بیش از یکسوم مردم کشور توانایی تأمین نیازهای اولیه برای تأمین حداقل کالری مورد نیاز را ندارند.مرکز آمار ایران، نرخ رشد اقتصادی در سال گذشته را معادل ۳.۱ درصد و تورم نقطه به نقطه را معادل ۳۷.۱ درصد اعلام کرده است. بهگفتۀ کارشناسان اقتصادی، تورم مزمن بهخصوص در بخشهای خوراک و مسکن و همچنین فقدان رشد اقتصادی پایدار از عوامل اصلی گسترش فقر در سالهای اخیر است.
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد باتوجه به تثبیت نرخِ بیش از ۳۰.۱ درصدی فقر در ایران، یکسومِ شهروندان کشور قادر به تأمین نیازهای اساسی خود نیستند.بر اساس این گزارش، نرخ فقر در ایران در سال ۱۴۰۲ به رقم ۳۰.۱ درصد جمعیت ایران رسیده و برآوردهای مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد این نرخ در سال ۱۴۰۳ نیز همچنان در سطح فعلی باقی میماند.نرخ فقر در ایران از سال ۱۳۹۷ افزایش چشمگیری داشته و از سال ۱۳۹۸ به ۳۱ درصد رسید. نگاهی به تحولات نرخ فقر در پنج سال گذشته نشان میدهد که این نرخ تنها در سال ۱۴۰۱ آن هم با اختلاف ۰.۳ واحد درصدی، کمتر از ۳۰ درصد بوده است.
کارشناسان میگویند بهدلیل ثبات نسبی نرخ فقر در ایران طی چند سال، میتوان گفت نرخ ۳۰ درصدی فقر در کشور تثبیت شده است. تثبیت شدن نرخ فقر به این معنا است که درصد جمعیتی که زیر خط فقر زندگی میکنند، ثابت باقی میماند و تغییری در شرایط زندگی آنها دستکم در کوتاهمدت رخ نخواهد داد.
بر اساس تازهترین بررسیهای انتشاریافتهٔ مرکز پژوهشهای مجلس، شکاف فقر (شرایط درآمدی فقرا نسبت به نرخ فقر) نیز در ایران نیز به عدد ۰.۲۸ رسیده است.
این شاخص که به اندازهگیری فاصله درآمدی فقرا تا خط فقر به دست میآید، توضیح میدهد که شانس خروج از بازه فقر برای فقرا افزایش یا کاهش یافته است. در واقع هرچقدر شکاف نرخ فقر افزایش یابد، فقرا شانس کمتری برای رهایی از فقر خواهند داشت.
این آمار نشان میدهد با وجود آنکه رشد اقتصادی یکی از اصلیترین پادزهرهای رشد فقر در یک اقتصاد است، نرخ فقر در ایران در حالی افزایش یافته که اقتصاد کشور در سال ۱۴۰۲ رشد ۴.۵ درصدی را تجربه کرده است.نگاهی به شاخصهای فقر نشان میدهد شکاف فقر از ۰.۲۸ در سال ۱۴۰۱ به رقم ۰.۲۷ در سال ۱۴۰۲ رسیده است. به عبارت دیگر در سال ۱۴۰۱ فقرا به طور متوسط حدود ۷۲ درصد خط فقر درآمد داشتهاند اما در سال ۱۴۰۲ این رقم به ۷۳ درصد رسیده است.در واقع با معیار خط فقر سال ۱۴۰۲ فقرا درآمد بیشتری نسبت به سال ۱۴۰۱ داشتهاند، اما این افزایش درآمد جزئی بوده و برای خروج از فقر و کاهش نرخ فقر کافی نبوده است.
دولت میداند نرخ تورم بالاست
سخنگوی دولت مسعود پزشکیان در بخش دیگری از اظهاراتش گفت که «ما صراحتاً میدانیم که نرخ تورم بالاست»، و علت «بخش مهمی» از این تورم بالا را «تحریمهای تحمیلی» عنوان کرد.
فاطمه مهاجرانی در حالی بر تلاش دولت بر مقابله با آثار تورم از طریق سیاستهای حمایتی همچون پرداخت نقدی یارانه و کالابرگ الکترونیکی تأکید کرده که بررسیهای کارشناسی نشان میدهد در سالهای گذشته علاوه بر تحریمها، نابسامانی اقتصاد کلان و تورمهای بالا و مزمن و رشد اقتصادی پایین موجب شده نرخ فقر در کشور روندی افزایشی داشته باشد.
روزنامه دنیای اقتصاد نوشته در سال ۱۳۹۶ یعنی پیش از خروج آمریکا از برجام، نرخ فقر در کشور، در سطحی پایینتر از ۲۰ درصد ثبت شده است. بررسیها نشان میدهد در سالهای ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ که نرخ تورم ایران تکرقمی بود؛ هرچند نرخ فقر بهصورت جهشی کاهش نیافت، اما شکاف فقر کاهش یافته بود.
کاهش شکاف فقر به معنا آن است که فاصلۀ فقرا تا خط فقر کمتر شده و شانس آنها برای خروج از تله فقر افزایش یافته بود.
با این حال آغاز دور جدید تحریمها علیه ایران، جهش نرخ ارز و افزایش تورم در این سالها موجب شد تا نرخ فقر به صورت متعاقب افزایش یابد و در سال ۱۳۹۸ به سطح بیش از ۳۰ درصد برسد.
عوامل افزایش نرخ فقر
عوامل متعددی چون تورم بالا، رشد اقتصادی پایین، سیاستهای حمایتی ناکارآمد و شوکهای سیاسی و ارزی، از عوامل افزایش نرخ فقر عنوان شده است.
کارشناسان میگویند بهرغم اهمیت و لزوم بهکارگیری سیاستهای حمایتی، این سیاستها در غیبت ثبات در فضای اقتصاد کلان، نمیتوانند اثر جبرانکننده خود را به وضوح نمایان کنند.
«در شرایطی که تورم بیش از شش سال است در سطح بیسابقه بالای ۳۰ درصد قرار دارد، رشد اقتصادی همچنان توانایی جبران آسیبهای دهه از دسترفته ۱۳۹۰ را پیدا نکرده و کشور همچنان با عدم ثبات در سیاست خارجی دست و پنجه نرم میکند، نمیتوان انتظار داشت سیاستهای حمایتی نقشی فراتر از یک مسکن موقتی و کماثر را در اقتصاد کشور ایفا کنند.»
علاوه بر تحریمهای اقتصادی و تصمیمات ناگهانی دولتها که منجر به فرار سرمایه و کاهش تولید در کشور شده، در سالهای اخیر عواملی مانند کسری فزاینده در بخش انرژی، کسری بودجه روزافزون و اتخاذ سیاستهای تورمی مانند استقراض از بانک مرکزی برای جبران این کسریها و وقوع مکرر شوکهای ارزی نیز در کاهش تولید نقش بازی کرده و منجر شده رشد اقتصادی کشور پایین باقی بماند.
علل گسترش ریشههای فقر در ایران
کارشناسان معتقدند مهمترین ریشههای گسترش فقر در ایران نابسامانی اقتصاد کلان و تورمهای بالا و مزمن است.
آمارها حاکی است در یک دهه گذشته به دلیل تداوم وجود تورمهای بالا، قدرت اقتصادی مردم هر سال به میزان چشمگیری کاهش یافته و موجب شده جمعیت فقرا افزایش یابد.
دلیل اصلی افزایش نرخ فقر در ایران، علیرغم رشد اقتصادی، سهم بالای نفت از رشد اقتصادی و به عبارت دیگر فراگیر نبودن رشد اقتصادی در ایران است.
به زبان دیگر، رشد اقتصادی در سال ۱۴۰۲ در ایران، فراگیر نبوده و دهکهای پاییندرآمدی از این رشد بهرهمند نشدهاند.
بر اساس آمارهای بانک مرکزی رشد اقتصادی ایران در سال ۱۴۰۲ با احتساب نفت معادل ۴.۵ درصد و بدون احتساب نفت ۳.۶ درصد بوده است.
بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس دربارهٔ افزایش نرخ فقر در ایران، سیاستهای حمایتی دولت در سالهای گذشته موفق نبوده و هزینهٔ عمل به تعهدات یارانهای تنها به بار بزرگی بر روی دوش بودجه تبدیل شده است.
این مرکز با بررسی آخرین تحولات اقتصاد ایران تأکید کرده که سیاستگذار باید از بیعملی و به تأخیر انداختن دوری کند و سیاستهای اصلاحات تدریجی را برای حل بخشی از ناترازیهای موجود در پیش گیرد.
مرکز پژوهشهای مجلس تأکید کرده که برای ناترازی انرژی، ناترازی بانکی، کسری بودجه و سیاستهای تثبیت قیمتی باید راهحلهای متناسب اتخاذ کرد.
بانک جهانی در سال ۲۰۱۸ اعلام کرده بود که حدود ۴۲۰ هزار نفر از مردم ایران، زیر خط فقر مطلق قرار دارند. همچنین بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس در سال ۹۷، بین ۲۳ تا ۴۰ درصد از کل جمعیت ایران زیر خط فقر بهسر میبرند.
