فهم درست اندیشه مطهری بدون فهم زمانه او ممکن نیست و یا لااقل نمی تواند تصویری واقعی از شهید مطهری باشد. عمده زندگی او در زمانه ای پر از تحولات شگرف اجتماعی و سیاسی و با حاکمیتی مستبد گذشت. بخش اعظم اندیشه مطهری با تحولات روزگار وی پیوند دارد و نکته مهمی که باید در آثار و تفکرات استاد مطهری مد نظر قرار داد این است که ضمن تحولات و گذر ایام و رونق جنبشهای روشنفکری و مکتبهای گوناگون با این که رسالت خود را در روشنگری جامعه و بخصوص جوانان و دانشجویان می دید و به زبان روز با آنها سخن می گفت و استدلال می کرد و مبارزه با ستمگران را از وظایف خود می دانست به هیچ وجه حاضر نمی شد به دگماتیسم و یا استبداد در فکر روی آورد.
در دوران مبارزه از روشنفکران و هم از روحانیون افرادی بودند که توان ایستادگی در برابر استبداد حاکم را نداشتند و یا خود را فروختند و یا توبه نامه امضا کردند و یا با گریزان منشی کنج عزلت اختیار کردند و به توکل قانع شدند و همه این جماعات درمانده در یک امر مشترک بودند و آن ناتوانی از رویارویی با فرمانروای مستبد و این ناتوانی را اگرچه امروز توجیه می کنند اما واضح است که صرفاً توجیه است و نه بیشتر. اما شهید مطهری از زمره مردانی بود که در همان دوران و در عین خفقان شدید راه مبارزه را برگزید و در اندیشه و عمل و با روشی روزآمد هم در جبهه مبارزه با اندیشه های انحرافی و هم در صف مبارزان جایگاه بلندی داشت و مورد آزار و اذیت فراوان قرار گرفت که می توان گفت زندان و تعطیلی کلاسهای دانشگاهی اش و حتی اخراج وی از دانشگاه در برابر تهمتهایی که به وی زدند تا جایی که او را سنی مذهب خواندند ناچیز است.
مطهری نه تنها به ایران اسلامی می اندیشید که مستمر پیگیر و طرفدار اتحاد ملل اسلامی و ائتلاف و دوستی و حسن رابطه میان پیروان مذاهب اسلامی بود. انسانی واقع نگر و دارای وسعت نظر وسعه صدر بود. سید جمال و محمد عبده و علامه اقبال را می ستود و آنها را آغاز گران احیای اندیشه اسلامی می دانست و خود به دنبال گشودن راهی برای ادامه تفکر آنان بود. مطهری در زمانه خود یکی از بزرگترین احیاگران اندیشه اسلامی با مشی اصلاحی بود. او نظرات نابی ارائه داد که با تفکر روحانیت سنتی متفاوت بود، معتقد به تندروی نبود. با آنکه در آرزوی حکومت اسلامی بود ولی از افراط گرایی و احساساتی عمل کردن بیزار بود.
فدائیان اسلام را احترام می کرد اما مشی سیاسی آنها را صحیح نمی دانست و در ماجرای آیت الله العظمی بروجردی با فدائیان اسلام که حضرت آیت الله با شکل مبارزه آنها مخالف بود و عواقب سوء آن را گوشزد می کرد، گرچه شهید مطهری در آن زمان تلاش نمود تا میان فدائیان اسلام و آیت الله آشتی بوجود آورد اما موثر واقع نشد و در نهایت فدائیان در مقابل آن مرجع موضعگیری نمودند و موضع آنها به خشونت گرائید لذا کار به جایی رسید که فدائیان طرد شدند و ناچار قم را ترک نمودند.
شهید مطهری دولت دکتر مصدق را قبول داشت و اظهار می کرد اما می گفت تمام آرزویش نیست و البته تمام آرزوی همه مبارزان هم نبود بلکه موقفی بود برای مراحل بعد.
شهید مطهری سازمان روحانیت را دارای نقص و اشکالاتی می دید و عمده مشکل را در نحوه ارتزاق روحانیون می دانست و خود می گفت علت العلل همه خرابیها سهم امام است و معتقد بود “علت اصلی و اساسی نواقص و مشکلات روحانیت نظام مالی و طرز ارتزاق روحانیون است که باعث سلب حریت روحانیون و عوام زدگی می شود.” و از دیگر نواقص ” افراط و زیاده روی در علم اصول که آنان را از فکر کردن در مسائل اجتماعی باز می دارد” و همچنین شهید مطهری به دنبال اصلاح وعظ و تبلیغ بود. آنچه که امروز هم سازمان روحانیت از آن رنج می برد همان است که شهید مطهری اشاره کردند و تا حدودی آن مشکلات امروزه فربه تر شده اند.
عافیت طلبان دیروز که هیچ سهمی در انقلاب نداشتند و حتی بر علیه انقلابیون دسیسه می کردند و برای دوری از گزند شاه مبارزه را حرام می دانستند امروز مطهری زمان شده اند! آقا شده اند و خود مطهری این خاموش پر گفتار و نیک اندیش و مبارز نستوه و حکیم فرزانه با آن همه گفتار و کردار متعالی فقط به نامی یاد می شود و از نظرات و افکارش فقط نقل قول می کنند بی آنکه به کار بندند.
یادمان مطهری باید یادمان اندیشه او باشد باید طوری از شهید مطهری یاد شود که آن خاموشان دیروز نتوانند در نبود او جولان دهند که اگر غیر از این باشد جامعه را به سوی قهقرا خواهند برد؛ خرافه و خیالات و اوهام جای واقعیتها و حقایق را خواهد گرفت. آن خواهد شد که استاد مطهری در مورد رخنه فرصت طلبان گفت : ” رخنه و نفوذ افراد فرصت طلب در درون یک نهضت از آفت های بزرگ هر نهضت است . هر نهضت مادام که مراحل دشوار اولیه را طی می کند سنگینی اش بر دوش افراد مؤمن مخلص فداکار است ، اما همین که به بار نشست و یا لااقل نشانه های بار دادن آشکار گشت و شکوفه های درخت هویدا شد ، سر و کلّه ی افراد فرصت طلب پیدا می شود . روز به روز که از دشواری ها کاسته می شود ، فرصت طلبان محکم تر و پرشورتر پای عَلَم نهضت سینه می زنند تا آن جا که تدریجاً انقلابیون مؤمن و فداکاران اولیه را از میدان بدر می کنند . این جریان تا آن جا کلیت پیدا کرده که می گویند : «انقلاب فرزند خوراست . » ولی انقلاب فرزندخور نیست ، غفلت از نفوذ و رخنه فرصت طلبان است که فاجعه به بار می آورد . سردار ملی ها و سالار ملی ها و سایر قهرمانان آزادی خواه ، همه به گوشه ای پرتاب شدند و به فراموشی سپرده شدند و عاقبت در گرسنگی و گمنامی مردند ، اما فلان الدوله ها که تا دیروز زیر پرچم استبداد با انقلابیون می جنگیدند و طناب به گردن مشروطه چیان می انداختند ، به مقام صدارت عظمی رسیدند”
شهید مطهری آینده روشن و مطلوب انقلاب اسلامی را در گرو تحقق و تداوم چهار اصل «آزادی،استقلال،عدالت اجتماعی و معنویت»دانسته و به برقراری عدالت اجتماعی بسیار تاکید نموده اند “من تأکید می کنم،اگر انقلاب ما در مسیر برقراری عدالت اجتماعی به پیش نرود،مطمئنا به نتیجه نخواهد رسید و این خطر هست که انقلاب دیگری با ماهیت دیگری جای آنرا بگیرد.اما نکته مهم که باید به آن توجه داشت این است که در این انقلاب،اساس کار بر اخوت اسلامی باید بنا نهاده شود.یعنی آنچه را دیگران با خشونت و فشار تأمین می کنند،در این انقلاب با ملایمت و از روی میل و رضا و برادری انجام می گیرد.اهمیت اصل«عدالت»تا آنجاست که بگفته استاد:«به دلیل ماهیتعدالتخواهانه انقلاب،وظیفه حتمی همگی ما این است که به آزادیها، به معنای واقعی کلمه احترام بگذاریم.”
شهید مطهری را یاد کنیم با عمل به اندیشه اش و جلوگیری از نفوذ فرصت طلبان.
