به مناسبت چهارمین سالگرد درگذشت مهندس عزت الله سحابی، مجله پایتخت کهن گفتگوئی را با اکبر اعلمی انجام داده در مورد تفاوت اعتدال گرایی روحانی با سحابی و بازرگان میگوید: آقای روحانی زمانی به اعتدالگرائی روی آورده است که بخش وسیعی از سرمایه های انسانی و مادی این مملکت در آتش خشونت و خشونت گرائی و تندروی های غیرمنطقی سوخته و از بین رفته است، اما شخصیت هائی نظیر بازرگان و سحابی زمانی بر پیروی از این مشی اصرار می ورزیدند که نه جو انقلابی جامعه آنرا بر می تابید و نه سرمایه های هنگفت و فرصت های پیش رو اینچنین از بین رفته بود، تا از سرناچاری به شعار اعتدالگرائی روی آورند.
متن کامل این گزارش در پی آمده است:
ارزیابی شما از 60 سال سوابق سیاسی مهندس عزت الله سحابی چیست؟
شادروان عزت الله سحابی مانند پدر مرحومشان، شخصیتی؛ ازاده، ازادیخواه، شریف، متدین و ملی بودند که بیشتر عمر خود را صرف مبارزه و جهاد در راه عقیده و رسیدن به اهداف و ارمانهای خود کردند و در این مسیر عزت و شرف وعقیده و باور خود را به نان و مقامی نفروختند.
در حالی که اقای سحابی به دلیل برخورداری از تخصص و توانمندیهای بالائی که در حوزه های معرفتی، اقتصادی، سیاسی و صنعت داشتند با کمی عقب نشینی از مواضع و ارمانهای ازادیخواهانه و یا انتخاب سیاست رایج هم رنگ شدن با سیاست پیشگان و توجیه کردن وضع موجود میتوانست مانند بسیاری از شخصیت های سیاسی سه دهه اخیر، در نظام جمهوری اسلامی از مناصب بالایی برخوردار بشود، لیکن وی ترجیح داد عزت و کرامت انسانی خود را که برای حفظ ان عمری را صرف کرده بود به پای قدرت و ثروت دنیوی قربانی نکند و افسوس که این مرد وارسته، متین، فروتن و باوقار به خاطر حفظ عقایدش و تن ندادن به هرگونه ذلت و خواری در برابر همنوعانش بجز چند ماه اوایل انقلاب مغضوب هردو حکومت قبل و پس از انقلاب شد.
با این همه ان مرحوم علیرغم همه بی مهری ها و فشارها و مرارت هائی که از سوی برخی اشخاص حقیقی و حقوقی به ناروا علیه ایشان روا شمرده شد، برخلاف کسانی که از خوان گسترده نظام متنعم شده بودند و با کنار گذاشته شدنشان از سفره قدرت و ثروت به اپوزیسیون تبدیل شدند، در کشورش باقی ماند و هرگز بر خلاف مصالح ملی و حتی نظام و حاکمیت گامی برنداشت و تا جائی که میتوانست از روی شفقت و دلسوزی و انصاف به عنوان مشاوری امین، دولتهای مختلف را از انتقادات و مشاورههای مشفقانه خود بهرمند میکرد، هر چند که برخی از روسای دولتها بجای تشکر و قدردانی از ان مرحوم ایشان را روانه کنج زندانها کردند و دریغا که در زمان حیات این مرد بزرگ کمتر کسی قدر ایشان و شادروان پدرشان و بازرگان را دانست و درنتیجه جامعه ما انها را ارزان از دست داد.
بغض و کینه نسبت به چنین شخصیت های دلسوزی تا آنجا ادامه داشت که حتی پرونده سازان، در گزارشی که علیه بنده تنظیم و بعنوان یکی از دلایل عدم صلاحیتم برای نمایندگی مجلس به شورای نگهبان ارائه کرده بودند و در اسفند 86 در حضور آقایان کعبی و عزیزی دو حقوقدان وقت شورای نگهبان قرائت کردند، این بود که من در یک سخنرانی در دانشگاه تبریز اعلام کردهام به اقایان شریعتی، سحابی و بازرگان ارادت دارم.
در همان جلسه به اعضای شورای نگهبان گفتم که سخنان مرا ناقص گزارش کرده اند، زیرا بنده در سال 78 در یک مناظره در دانشگاه تبریز در جمع دانشجویان به این واقعیت اشاره کردم و متذکر شدم زمانی که امثال بازرگان و اقایان سحابی علیه رژیم شاه و استبداد میجنگیدند و تمام اهتمام خود را صرف روشنگری جوانان و معرفی دین اسلام و تامین ازادی های سیاسی کرده و بابت این مبارزات و بیان عقاید خود هزینه های فراوانی را می پرداختند و به همین سبب هم مدتها در زندان های رژیم شاه به سر بردند، من و بسیاری از تازه به دروان رسیده های امروزی که متاسفانه چنین شخصیت های را قبول ندارند و انها را به خیانت متهم میکنند در حال مکیدن پستانک بودیم و الان نیز با قاطعیت همین مطلب را تکرار می کنم!
درسیروتحولات جریان نواندیشی دینی بویژه بعد ازکودتای 28مرداد نقش سحابی و پدرش را چگونه می بینید؟
در آن فضائی که بسیاری از افراد می ترسیدند وارد مبارزات سیاسی شوند، شخصیت هائی مانند مرحوم طالقانی، بازرگان، شریعتی، مطهری و یدالله سحابی، مقابل شاه ایستادند و هریک به روش های خود به مبارزه پرداختند و از این بابت با زندانی شدنشان هزینه های لازم را هم پرداختند.
در واقع می توان گفت شخصیت های مورد اشاره، جزء معدود نواندیشان دینی بعد از کودتای 28 مرداد محسوب می شدند که با گفتار و نوشتار خود در گسترش جریان نوگرائی دینی در ایران و پیوند زدن میان دین و جریان روشنفکری بویژه در سطح دانشگاه ها بسیار تاثیر گذار بوده و سبب جذب جوانان بسوی اسلام پویا و مترقی شدند که در آنروزها مورد هجمه اندیشه های صادراتی از ناحیه دو قطب سوسیالیسم و کاپیتالیسم بودند.
در این بین شریعتی، بازرگان و یدالله سحابی بدلیل سوابق مبارزاتی و ضد استبدادی خود از یکسو و ارتباط تنگاتنگ و تعلق خاطری که نسبت به دانشگاه و دانشگاهیان داشتند از سوی دیگر، در مسیر تحولات نواندیشی دینی و جذب جوانان و دانشجویان و قشر روشنفکر به مذهب با رویکرد و قرائت انقلابی و ضد استبدادی، نقش بسیار موثری را ایفا می کردند.
تا جائی که می شود گفت که کتاب های شریعتی و بازرگان و همچنین کتاب خلقت انسان در قران دکتر یدالله سحابی، از مهمترین آثاری است که به آشتی دادن علم و دین و نوآوری های دینی منتهی شد.
با توجه به مقبولیت گفتمان اعتدالی در24 خرداد آیا این مشی اعتدالی که میراث بزرگانی چون سحابی ها و بازرگان است، درآینده هم ازمقبولیت افکارعمومی برخوزردارخواهد بود؟
شواهد همه حاکیسست که گرایش و ذائقه اکثریت غالب جامعه ضمن رویگردانی از هرگونه خشونت و تندروی به سمت اعتدال و میانه روی متمایل شده است.
اما میان اعتدالگرائی دولت روحانی در دهه چهارم انقلاب و میانه روی و اعتدال شخصیت هائی مثل مرحوم بازرگان و سحابی در دهه اول انقلاب که تجارب ارزشمندی از جنبش های قبل از انقلاب 57 را بعنوان چراغ راه آینده با خود به همراه داشتند، دو تفاوت اساسی وجود دارد. اول اینکه رابطه میان اعتدالگرائی روحانی با اعتدالگرائی بازرگان و شخصیت هائی نظیر سحابی از جنس رابطه مقلّد(با لام مکسور) با مقلّد(با لام مفتوح) است و اولی در موضع «مرجع» و دومی در جایگاه «مقلّد» قرار دارند.
در واقع آقای حسن روحانی مانند غالب سیاستمداران چهار دهه گذشته، جزء شخصیت های تندروئی بوده اند که پس از پشت سرنهادن سه دهه تندروی، از تندروی های مخرّب گذشته سرخورده شده و متناسب با مطالبات مردم و فضای ایجاد شده در جامعه، مشی اعتدال و میانه روی را در پیش گرفته اند، این درحالیست که آقای بازرگان و سحابی ها در همان کوران مبارزات و سپس بر کرسی قدرت نشستن در برهه ای از انقلاب که خشونت گرائی های ناشی از شور انقلابی یک ارزش تلقی و هرگونه میانه روی و اعتدال ضد ارزش و حتی حرکتی ضد انقلابی به شمار می آمد، در گفتار و کردار و پندار خود میانه روی و اعتدال گرائی را سرلوحه امور خویش قرار داده بودند و از این بابت هزینه های زیادی هم دادند.
تفاوت دوم در این است که آقای روحانی زمانی به اعتدالگرائی روی آورده است که بخش وسیعی از سرمایه های انسانی و مادی این مملکت در آتش خشونت و خشونت گرائی و تندروی های غیرمنطقی سوخته و از بین رفته است، اما شخصیت هائی نظیر بازرگان و سحابی زمانی بر پیروی از این مشی اصرار می ورزیدند که نه جو انقلابی جامعه آنرا بر می تابید و نه سرمایه های هنگفت و فرصت های پیش رو اینچنین از بین رفته بود، تا از سرناچاری به شعار اعتدالگرائی روی آورند.
