اسرائیل چگونه «سوریه جدید» را مهندسی مجدد می‌کند؟

ناظران و تحلیلگران بر این باورند که تجاوز اسرائیل به فرودگاه نظامی ابوالظهور (در استان ادلب، شمال‌غرب سوریه) در سه‌شنبه گذشته (۱۸ اوت) پیامی از سوی اسرائیل به ترکیه برای مهار تلاش‌های آنکارا در جهت تقویت حضور نظامی‌اش در سوریه بود. این تحلیل درست است، اما برای توضیح جزئیات پوچی و گستاخی اسرائیل در سوریه از زمان سقوط رژیم بشار اسد در کمتر از دو سال گذشته کافی نیست. از ۸ دسامبر ۲۰۲۴، اسرائیل ده‌ها حمله هوایی به پایگاه‌های نظامی سوریه انجام داده است؛ به بهانه انهدام تجهیزات نظامی تا به دست «افراطی‌ها» و «جهادی‌ها» که به قدرت رسیده‌اند نیفتد. تل‌آویو همچنین مناطق اشغالی خود در جنوب‌غرب سوریه را گسترش داده و حدود ۳۵۰ کیلومتر مربع از زمین‌های بین کوه حرمون و قنیطره تا مناطقی در حوضه یرموک در استان درعا را تحت کنترل گرفته است؛ از جمله منطقه غیرنظامی‌شده‌ای که ۵۰ سال است برقرار مانده.
بازگشت به تحلیل اصلی که بسیاری برای توضیح حمله هوایی اسرائیل به فرودگاه ابوالظهور بر آن تکیه می‌کنند ضروری است. تشدید تنش در روابط میان تل‌آویو و آنکارا ـ در پس‌زمینه پرونده‌های متعدد ـ بر کسی پوشیده نیست، تا جایی که چندین طرف درباره احتمال درگیری نظامی میان دو کشور هشدار داده‌اند. تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه و فرستاده ویژه در سوریه، گفت که آنکارا پیشاپیش هیچ اطلاعیه‌ای درباره حمله اسرائیل دریافت نکرده بود «و بنابراین مشاهده کرد که هواپیماهایی به سمت شمال و به سوی خاک ترکیه حرکت می‌کنند؛ منطقی بود که برای پاسخ احتمالی آماده شود. خوشبختانه ذهن‌های آرام مانع وخامت بیشتر اوضاع شدند». فرودگاه ابوالظهور تنها حدود ۷۰ کیلومتر با مرز ترکیه فاصله دارد، در حالی که فاصله آن با فلسطین حدود ۵۰۰ کیلومتر است.
بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، و ایال ضمیر، رئیس ستاد ارتش اشغالگر، هدف از مهار تلاش‌های ترکیه برای تقویت نفوذ نظامی‌اش در سوریه را تأیید کردند: «ما اجازه حضور نظامی ترکیه در جنوب را نخواهیم داد، زیرا تهدیدی برای ماست». نتانیاهو پس از بمباران فرودگاه اعلام کرد که اسرائیل ابتدا پیامی «کلی» در مخالفت با حضور نظامی ترکیه در پایگاه ابوالظهور ارسال کرده بود و افزود: «به نظر می‌رسد که آنها این پیام را نشنیده‌اند، بنابراین مطمئن شدیم که آن را واضح‌تر درک کنند». ضمیر نیز که یک روز پس از تجاوز به ابوالظهور به جنوب سوریه اشغالی سفر کرد، گفت: «اسرائیل اجازه نخواهد داد نیروهای متخاصم در مرزهای ما مستقر شوند؛ ما می‌دانیم چگونه از قدرت خود دقیقاً در مکان و زمانی که لازم است استفاده کنیم.»
تلاش اسرائیل برای تغییر شکل سوریه و تطبیق آن با منافع ژئوپلیتیک خود
رویترز در همین زمینه به نقل از سه منبع آگاه گزارش داد که رومن گافمن، رئیس موساد، چهار روز پیش از حمله (۱۴ اوت) با اسعد الشیبانی، وزیر خارجه سوریه، تماس تلفنی برقرار کرده و درباره حضور نظامی ترکیه در سوریه گفت‌وگو کرده است. به گفته یکی از منابع، این تماس بر «تحقیقات اسرائیل درباره آنچه ترکیه از نظر افزایش حضور نظامی، فروش سلاح، تأمین پهپاد و سایر مسائل انجام می‌دهد» متمرکز بود. منبع دوم، یک مقام ارشد، گفت که گافمن از این تماس برای پرسش درباره تأمین تسلیحات ترکیه به ارتش سوریه استفاده کرد. منبع سوم نیز این تماس را تأیید کرد.
این رویکرد نشان می‌دهد که تجاوز به ابوالظهور پیامی اسرائیلی به ترکیه بوده است. اما داده‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد این پیام فراتر از رقابت ژئوپلیتیکی میان دو کشور است و تلاشی برای تغییر شکل سوریه و تطبیق آن با منافع اسرائیل محسوب می‌شود. این شامل وتوی تل‌آویو درباره حضور نظامی رژیم جدید دمشق در جنوب کشور، از جمله استان سویدا، است؛ جایی که حکمت الحجری (رهبر معنوی دروزی‌ها) یک تلاش جدایی‌طلبانه را هدایت می‌کند. اسرائیل در ژوئیه ۲۰۲۵ نیروهای دولتی را هنگام تلاش برای ورود به سویدا ـ به بهانه حفاظت از دروزی‌ها در برابر درگیری میان قبایل دروزی و بادیه‌نشین‌های عرب ـ بمباران کرد.
در اوت ۲۰۲۵، نتانیاهو در یک مصاحبه تلویزیونی گفت که خود را «در یک مأموریت تاریخی و معنوی» می‌بیند و «از نظر عاطفی با چشم‌انداز اسرائیل بزرگ» پیوند دارد. در آن مصاحبه، مجری هدیه‌ای به او داد که تجسم «نقشه سرزمین موعود» بود و از او پرسید که آیا با این نقشه موافق است؛ نتانیاهو پاسخ داد: «کاملاً». طبق کتاب پیدایش، مرزهای «سرزمین موعود» از «نهر بزرگ، فرات، تا رود مصر (نیل)» امتداد دارد؛ یعنی نقشه‌ای که نتانیاهو آن را «اسرائیل بزرگ» می‌داند، شامل تمام فلسطین اشغالی، بخش‌هایی از اردن، لبنان، سوریه، مصر و عراق می‌شود.
موضوع به همین‌جا ختم نمی‌شود. اسرائیل در تلاش است پروژه‌ای به نام «گذرگاه داوود» ایجاد کند؛ نواری جغرافیایی باریک که قلب شرق را قطع می‌کند و از بلندی‌های جولان اشغالی آغاز می‌شود، از استان‌های جنوبی سوریه هم‌مرز با اسرائیل و اردن (قنیطره و درعا) می‌گذرد، سپس از طریق سویدا در منطقه جبل حوران به سمت شرق امتداد می‌یابد و پیش از ورود به صحرای سوریه به گذرگاه استراتژیک التنف در مثلث مرزی سوریه–عراق–اردن می‌رسد. هدف این پروژه، تغییر ساختار جغرافیایی و سیاسی سوریه برای خدمت به منافع اسرائیل از طریق تکه‌تکه کردن کشور و تضعیف قدرت مرکزی دمشق است. شاید اسرائیل در حال گسترش منطقه‌ای است که آن را «منطقه امنیتی حیاتی» خود در سوریه می‌داند؛ از جنوب تا شمال و تا مرز ترکیه، و حمله به فرودگاه ابوالظهور تجسم همین نیت برای تغییر شکل سوریه و غصب حاکمیت آن است.
اسرائیل اجازه نخواهد داد سوریه جایگاه عربی خود را بازیابد
خطرناک‌تر از همه، نقش ایالات متحده در تلاش برای انقیاد، تغییر شکل و تدوین «سوریه جدید» به نفع اسرائیل است؛ از طریق ابزارهای اقتصادی، بانکی و دیپلماتیک اجباری. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، بازی آشکاری با احمد الشرعا، رئیس‌جمهور سوریه، انجام می‌دهد و تلویحاً از او باج‌گیری می‌کند؛ به این بهانه که او را از یک «جهادگر تروریستی» به یک دولتمرد تبدیل کرده است. واشنگتن توانسته است از طریق تام باراک، دوری از مذاکرات سیاسی میان دمشق و تل‌آویو را با تمرکز بر جنبه‌های امنیتی آغاز کند و در عین حال تأکید دارد که هدف نهایی دستیابی به «صلح» میان دو کشور است.
این موارد تحلیل نیست؛ بلکه بر اساس داده‌ها و اظهارات آمریکایی و حتی سوری است. ماه گذشته، خود الشرعا در برنامه «المقبله» الجزیره گفت که دمشق برای دستیابی به توافق امنیتی با اسرائیل با مشارکت چند کشور تلاش می‌کند و ابراز امیدواری کرد که این توافق، بدون لطمه به حق سوریه بر جولان اشغالی، نقطه ورود به صلحی جامع باشد. او افزود که کشورش از درگیری با اسرائیل اجتناب می‌کند و علاقه‌ای به رویارویی ندارد و تأکید کرد که موفقیت ترتیبات امنیتی جاری ممکن است راه را برای حل‌وفصل گسترده‌تر باز کند.
قابل درک است که سوریه، خسته و ازهم‌پاشیده پس از بیش از ۱۴ سال انقلاب و درگیری با رژیم استبدادی اسد، به دنبال دوره‌ای از آرامش برای بازسازی دولت و جامعه است و بنابراین از هرگونه درگیری با اسرائیل پرهیز می‌کند. اما رهبری جدید دمشق باید بداند که اسرائیل قصد ندارد به سوریه فرصتی برای بهبود بدهد و هرگز اجازه نخواهد داد این کشور جایگاه خود را به‌عنوان یکی از ارکان قدرت عربی بازیابد. اسرائیل می‌داند چه می‌خواهد؛ به‌ویژه آنکه تأکید می‌کند از یک اینچ خاک اشغالی عقب‌نشینی نخواهد کرد. نکته مهم این است که رهبری سوریه بداند برای کشورش چه می‌خواهد و درک کند که واشنگتن میانجی بی‌طرف نیست؛ بلکه بولدوزر اسرائیل در منطقه است و گاهی نقش دیگری نیز ایفا می‌کند: بی‌حس کردن قربانیان اسرائیل و قرار دادن آنها در معرض تجاوزات تل‌آویو به شیوه‌ای نرم، در حالی که خود اسرائیل از ابزارهای خشن استفاده می‌کند.
منبع العربی الجدید