محمدجواد ظریف، وزیر خارجه پیشین جمهوری اسلامی ایران با انتشار مقالهای در نشریه آمریکایی «فارن پالیسی» با اشاره به حملات اسرائيل در غزه، سوریه و ایران خواستار تغییر پارادایم «تهدید ریشهدار» به پارادایم «فرصتهای توانمندساز» و تقویت روابط کشورهای منطقه و ازسرگیری گفتگوها با اروپا و آمریکا شد.
ظریف نوشت که غرب آسیا در نقطهای عطف و «خطرناک» قرار گرفته و تنها راه پایدار برای ایران و منطقه، گذار از پارادایم تهدید به «پارادایم فرصت و امکان» است. او با اشاره به جنگ غزه، حملات اخیر علیه ایران و ادامه بیثباتی در سوریه تاکید کرد که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسراییل و حامیان جهانی او، صلح را تهدیدی وجودی برای خود میدانند. به گفته ظریف، در برابر این وضعیت دفاع نظامی ضروری است اما ایران باید همزمان ابتکار عمل تازهای در عرصه دیپلماسی در پیش گیرد.
ظریف در یادداشت خود بر تقویت روابط ایران با همسایگان و کشورهای جنوب جهانی، ایجاد سازوکارهای همکاری میان کشورهای مسلمان غرب آسیا و همچنین ازسرگیری گفتوگو با اروپا و ایالات متحده تاکید کرد. او یادآور شد که ابتکارات گذشته جمهوری اسلامی از جمله طرح صلح هرمز و مجمع گفتوگوی منطقهای به دلیل بیاعتمادی متقابل ناکام ماندند، اما اکنون فرصت تازهای برای همگرایی منطقهای در برابر تهدیدات مشترک به وجود آمده است.
به نوشته ایرنا، که ترجمه این یادداشت را منتشر کرده، ظریف تاکید کرده است ایران «با مشارکت در یک گفت وگوی چندوجهی، آیندهنگر و نتیجهمحور، منافع زیادی بهدست میآورد – و مصائب عظیمی را دفع میکند.» او همچنین «ایجاد یک شبکه منطقهای برای عدم اشاعه و همکاری هستهای صلحآمیز» را پیشنهاد داده و آن را «طرح مناره» نامیده است. ظریف یادآور شده است که این ابتکار میتواند همراه با یک توافق عدم تجاوز میان ایران و آمریکا نیز باشد.
محمدجواد ظریف در این مقاله با اشاره به حملات اخیر اسرائيل گفت که اقدامات اسرائيل «بنیانهای نظم منطقهای و جهانی را تهدید میکند و افزود: «هرچند دفاع قاطع ضروری است، اما یک راهحل پایدار نیازمند ابتکاری دیپلماتیک و جسورانه است. تغییری تاریخی برای ایران و منطقه، از یک پارادایم تهدید ریشهدار به پارادایم فرصتهای توانمندساز، که شامل گسترش روابط با همسایگان و کشورهای جنوب جهانی، ایجاد شراکت تازهای میان کشورهای مسلمان غرب آسیا، و ازسرگیری گفتوگو با اروپا و ایالات متحده میشود.»
آقای ظریف با اشاره به چرخه درگیریهای منطقهای در خاورمیانه، «ساختن آیندهای متفاوت» را نیازمند اقدام برای رهایی از «جبر تاریخی» دانست و گفت: «این تغییر برای ایران از داخل آغاز میشود و به همسایگان گسترش مییابد.»
او این تغییر را از منظر منافع ملی ایران «ضروری» دانست و گفت: «ایران میتواند از رویکرد مبتنی بر مقابله دائمی با تهدیدات به رویکردی متمرکز بر بهرهگیری از فرصتها گذر کند.»
وزیر خارجه پیشین جمهوری اسلامی «بزرگترین سرمایه» ایران را مردم دانست و مدعی شد که «تابآوری» ایرانیان «دشمنان به ظاهر برتر را ناکام گذاشته است.» او افزود که مردم ایران با وجود تحریمها و محدودیتهای بینالمللی «بهصورت بومی پیشرفتهای علمی و فناوری را، بهویژه در حوزههای دفاعی و انرژی هستهای به پیش بردهاند.»
پیمان همکاری منطقهای
آقای ظریف «دومین رکن حیاتی فرصت برای ایران» را همسایگان دانست. او با این حال، گفت که به علت رویکرد آغشته به «سوءظن و تهدید» کشورهای منطقه «همکاری واقعی منطقهای» همچنان «دستنیافتنی» مانده است و افزود: «اما اقدامات اخیر اسرائیل آگاهی تازهای از آسیبپذیری مشترک در منطقه ایجاد کرده است. اکنون فرصتی حیاتی پیش روی ماست. ایران به همراه بحرین، مصر، عراق، اردن، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی، سوریه، ترکیه، امارات متحده عربی و یمن و شاید در آینده با گسترش به پاکستان، آسیای مرکزی و قفقاز باید از این لحظه استفاده کنند.»
او خواستار ایجاد پیمان منطقهای بر پایه تغییر راهبردی «از تفرقه به همافزایی» تحت سازمان ملل متحد شد و گفت: «کریدورهای مشترک انرژی، چارچوبهای قوی همکاری هستهای و منع اشاعه، همکاری اقتصادی و وحدت فرهنگی میتوانند موتورهای شکوفایی مشترک باشند.»
احیای دیپلماسی
محمدجواد ظریف با اشاره به حملات آمریکا و اسرائيل به ایران و تهدید اروپا به فعالسازی مکانیسم ماشه و بازگشت تحریمهای سازمان ملل علیه ایران، گفت: «جلب اعتماد مردم و دولت ایران به کارآمدی دیپلماسی دشوار خواهد بود. اما جایگزین آن ادامه جنگهای بیپایان، بیتردید به تجزیه منطقه، رشد افراطگرایی و آشوبی که غرب آسیا و فراتر از آن را فراگیرد، منجر میشود و خطر فروبردن ایالات متحده و غرب در باتلاقی تاریخی را به همراه دارد.»
به باور آقای ظریف حملات به ایران در زمانی که مذاکرات خستهای میان تهران و واشنگتن در جریان بود «عملا در دیپلماسی» را بست. او مسئولیت تغییر این رویه و بازگرداندن مسیر به دیپلماسی را متوجه غرب دانست و افزود: «ایران نیز با ورود به گفتوگویی چندبعدی، آیندهنگر و نتیجهمحور، میتواند منافع بزرگی به دست آورد و از سختیهای عظیم جلوگیری کند. مسیر پیشرو میتواند شامل ایجاد شبکهای منطقهای برای منع اشاعه و همکاری هستهای صلحآمیز، همراه با احتمال انعقاد پیمان عدم تجاوز میان ایران و آمریکا باشد.»
آقای ظریف همچنین گفت: «ما نمیتوانیم گذشته را نادیده بگیریم و نباید از آن دست برداریم، اما نباید خود را اسیر شکستهای گذشته کنیم؛ وگرنه خود را به چرخهای بیپایان از فاجعهها محکوم کردهایم.»
او افزود: «اکنون در چهارراه قرار داریم. انتخاب برای ایران، منطقه و قدرتهای جهانی روشن است؛ ادامه گذشته فاجعهبار یا شجاعت برای ساختن آیندهای مشترک. زمان تغییر پارادایم، همین حالا است.»
«طرح مناره» که ظریف پیشتر آن را مطرح کرده بود، به ایجاد همکاری میان کشورهای منطقه در زمینه تحقیقات و توسعه انرژی هستهای صلحآمیز اختصاص دارد تا مسیر همگرایی و اعتمادسازی هستهای در خاورمیانه تسهیل شود.
او توافق اخیر میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان در واشنگتن بر سر مسیر ترانزیت زنگزور را نمونهای از چنین فرصتها دانست و آن را زمینهساز احیای همکاریهای ترانزیتی و اقتصادی در قفقاز عنوان کرد.
ظریف همچنین با انتقاد از سیاستهای آمریکا و اروپا در قبال ایران به خروج دولت ترامپ از برجام و ناتوانی اروپا در اجرای تعهداتش اشاره کرد و نوشت سرگذشت برجام نماد وعدههای تحققنیافته دیپلماسی است.
با وجود این، وزیر خارجه پیشین ایران تاکید کرد که گزینه جایگزین دیپلماسی «مسیر جنگهای بیپایان» است که منجر به فروپاشی نظم منطقهای و رشد افراطگرایی خواهد شد. او نتیجه گرفت که انتخاب برای ایران، منطقه و قدرتهای جهانی روشن است: تکرار فاجعهبار گذشته یا شجاعت ساختن آیندهای مشترک. ظریف در پایان نوشت اکنون زمان تغییر پارادایم است.
