پنج‌شنبه 20th مارس 2014 , ساعت: 12:03کد مطلب : 61559 نسخه قابل چاپ

آشنای ناآشنا

 آقای صدر همواره چهره آشنا، ولی ناآشنایی بود که یک‌تنه، پیگیر اصلی تمام  وقایع بود. شاید بتوان گفت که پس از ۱۵ خرداد، بار اصلی نهضت‌آزادی و دادگاه‌ها و مسائل دیگر را به دوش می‌کشید. پیوند ما هر روز عمیق‌تر می‌شد و من هر روز بیش از پیش، صداقت، اصالت، متانت، مقاومت و پیگیری او را درمی‌یافتم و مانند یک شاگرد، از منش و بینش او، بسیار می‌آموختم/شخصیت ایشان فراتر از گروه و حزب و جبهه بود و افراد زیادی از طیف‌های مختلف به ایشان ارادت داشتند و در جریان تشییع جنازه ایشان، از همه طیف‌ها آمده بودند. همه کارهای او بی‌توقع و دلسوزانه و برای خدا و ملت بود، بی‌آن‌که به‌دنبال شهرت باشد.

از صدای سخن عشق ندیدم خوش‌تر  /  یادگاری که در این گنبد دوار بماند

من، آقای صدر را نمی‌شناختم، ولی می‌دانستم که دادستان تهران و شخصی است مترقی و دکتر الموتی وزیر دادگستری دکتر امینی، او را به این سمت انتخاب کرده است. او از قضات بنام بود و دیگر قضات، از او به نیکی یاد می‌کردند. اول خرداد ۱۳۴۲، زمانی‌که من سال آخر رشته مهندسی نفت در دانشکده فنی دانشگاه تهران را تمام می‌کردم، سری دوم اعضای نهضت آزادی دستگیر شدند.

سری اول، بنیانگذاران ـ آیت‌الله طالقانی، مهندس بازرگان و دکتر سحابی ـ بودند که چند روز پیش از شش بهمن ۴۱، بازداشت شده بودند. برای نخستین‌بار شنیدم که بازداشت سری دوم در خانه آقای احمد صدر حاج‌سیدجوادی ـ دادستان تهران ـ انجام شده است. آن روزها، ایران و بویژه تهران، آبستن حوادث پیش از قیام ۱۵ خرداد بود که در کتاب خاطرات هم به تفصیل آورده‌ام.

داستان دستگیری سری دوم از این قرار بود که کمیسیون سیاسی نهضت‌آزادی؛ مرکب از آقایان رحیم عطایی، عنایت‌الله ربانی، محمدمهدی جعفری، پرویز یعقوبی، شمس‌الدین مجابی، مجتبی عرب‌زاده، پورقبادی و فرهنگی در خانه آقای صدر، جلسات هفتگی مستمری داشتند و برای اولین‌بار فهمیدم که آقای صدر، عضو شورای مرکزی نهضت‌آزادی است.

وقتی افرادی از رده‌های بالای ساواک وارد خانه شده بودند، آقای صدر حضور نداشت، ولی وقتی ایشان به خانه آمد و آن وضعیت را دید، افسر ساواک که آقای صدر را شناخته بود، از ایشان پرسیده بود که آیا اشتباه کردیم به اینجا آمدیم؟ و آقای صدر در جواب گفته بود: «بله، اشتباه کردید. چه حقی داشتید به منزل مردم داخل شوید، بروید بیرون». قاطعیت او باعث شده بود باوجود مدارک زیادی که از نهضت مقاومت ملی و نهضت‌آزادی در منزل ایشان بود، منزل را بازرسی دقیق نکنند؛ فقط افرادی را که آنجا بودند، بازداشت کردند. همه آنها روز ۱۵ خرداد زندان بودند و چند ماه بعد از قیام، به‌تدریج آزاد شدند؛ به‌جز آقای جعفری که با سران نهضت در پاییز ۴۲ محاکمه شد.

پس از دستگیری سری دوم، بار کارهای نهضت بیش از پیش به دوش عزت‌الله سحابی افتاد. او نشریه هفتگی «با حاشیه، بی‌حاشیه» را با افشاگری‌های زیاد، منتشر می‌کرد. روز چهارم خرداد، سری سوم دستگیری‌ها مرکب از مهندس سحابی، عباس رادنیا و محمد بسته‌نگار انجام شد. از سویی فشار بر اعضای نهضت زیاد می‌شد، ولی از سوی دیگر زمینه‌های قیام ـ اتحاد نیروهای ملی و مذهبی ـ به چشم می‌خورد.

پس از قیام ۱۵ خرداد ۴۲، پیداکردن بچه‌ها کار ساده‌ای نبود. نشانی منزل مصطفی مفیدی را می‌دانستم. از آن طریق به منزل نیل‌فروشان رسیدم و مسگرزاده را هم پیدا کردیم. عده‌ای از بچه‌های دانشکده فنی دستگیر شده بودند و عده‌ای به کارآموزی رفته بودند. سعید محسن و بدیع‌زادگان هم سربازی بودند. حنیف‌نژاد هم از قبل دستگیر شده بود. دادار را هم اتفاقی پیدا کرده و به او پیشنهاد کردم که به سراغ مهندس رضی برویم، او را با مهندس سحابی دیده بودم و می‌شناختم. او در بیمه مرکزی کار می‌کرد و در دوره دکتر مصدق و نهضت مقاومت ملی خیلی فعال بود و درعین حال، گمنام. از آنجا که ایشان جای مشخصی داشت، به دیدنش رفتیم و ارتباط ما با او مستمر شد. یک‌روز به او گفتم: «حالا چه باید کرد؟ یک کاری انجام دهیم». کتابچه‌ای به من داد که فهرست تمام کسانی بود که نهضت‌آزادی برای آنها اطلاعیه پست می‌کرد و گفت «اگر اعلامیه‌ای چاپ می‌کنید، برای اینها بفرستید؛ واقعاً کار خوبی است». به این ترتیب، ارتباط ما را با مردم شهرستان‌ها برقرار کرد.

مهندس رضی، آدمی بود که از پست و مقام خود هم نمی‌ترسید. در دفتر خود ساعت‌ها به ما وقت می‌داد. گاهی چند تا مهندس در مورد کارش منتظر او بودند، ولی برای ما ارزش بیشتری قائل می‌شد. مهندس رضی آقای شمس را هم به ما معرفی کرد. شمس، اسم مستعار آقای صدر حاج‌سیدجوادی بود. گفت که او آدم صدیقی است و در نهضت مقاومت ملی و در همه کارها فعال بوده و شهرت زیادی هم ندارد و ناآشناست. او را داشته باشید و رهایش نکنید.

مهندس رضی آقای شمس را هم به ما معرفی کرد. شمس، اسم مستعار آقای صدر حاج‌سیدجوادی بود. گفت که او آدم صدیقی است و در نهضت مقاومت ملی و در همه کارها فعال بوده و شهرت زیادی هم ندارد و ناآشناست. او را داشته باشید و رهایش نکنید

بدین‌ترتیب ارتباط من با آقای صدر برقرار شد. ایشان هم تصمیم‌های بالای نهضت را به ما ابلاغ می‌کرد، که چه‌کار باید کرد و چه‌کاری نباید کرد. خانه‌شان در خیانان سرباز، شرق پادگان عشرت‌آباد و در یکی از کوچه‌های آن بود. به خانه‌شان که می‌رفتم، با اعضای خانواده، همسر و فرزندانش هم آشنا شدم. هرگاه با دوچرخه به خانه می‌رفتم، بچه‌ها خوشحال می‌شدند و خبر ورود مرا به آقای صدر می‌دادند. دختر ایشان به مدرسه «ژاندارک» در خیابان منوچهری می‌رفت. عصرها که برای آوردن او می‌رفت، نزدیک مدرسه با ایشان قرار می‌گذاشتم، دخترش را روی دوچرخه سوار کرده و پیاده با هم راه می‌رفتیم که خیلی طبیعی بود. پسرش را هم که از مدرسه می‌آورد، به همین ترتیب عمل می‌کردیم و از این طریق، ارتباط ما هم طبیعی و مستمر شد.

پس از ۱۵ خرداد ۴۲، فکر ما این بود که مردم از یأس بعد از سرکوب ۱۵ خرداد دربیایند؛ به توصیه صدر، اعلامیه مراجع و روحانیون و افراد سیاسی را از هرجا که می‌آمد، تکثیر می‌کردیم و به افراد سرپل و شناخته شده تهران می‌دادیم تا آنها هم به نوبه خود به دیگران بدهند.

حتی کسانی‌که به آیت‌الله خمینی علاقه داشتند، اعلامیه‌ها را از ما می‌گرفتند. مرحوم رضا اصفهانی می‌گفت: «خانواده ما شما را با یک کیسه بزرگ پر از اعلامیه به یاد دارند». بدین‌وسیله، ما و بچه‌های انجمن‌اسلامی، کانال ارتباطی نیروها شده بودیم.

در شهریور ماه که آیت‌الله خمینی از زندان آزاد شدند، در منزل آقای روغنی ساکن شدند و من و دادار، دسته‌گلی خریدیم و یک پرچم هم با پایه چوبی درست کردیم. کاغذی هم روی آن گذاشتیم با عنوان «نهضت‌آزادی ایران»، ولی آن را در جیب گذاشتیم که مأموران ساواک نبینند. آن خانه دو در داشت، از دری وارد شدیم، دادار سبدگل را گذاشت و من هم چوب‌ها و کاغذ «تقدیمی نهضت‌آزادی» را در گلدان فرو کردم. و پس از دیدار آیت‌الله خمینی، از در دیگر خارج شدیم تا مأمورین متوجه نشوند. وقتی به آقای صدر گفتیم که خودسرانه این کار را انجام داده‌ایم، ایشان گفت: «کار خوبی کردید».

یک‌روز آقای صدر حاج‌سیدجوادی، نامه‌ای را به من داد تا به منزل یک امریکایی در خیابان کاخ ببرم. شب، با دوچرخه به خانه او رفتم و در زدم و از پشت در به انگلیسی گفتم که از نهضت‌آزادی هستم و نامه‌ای برای شما آورده‌ام، در را باز کرد. با دوچرخه به داخل رفتم و به او گفتم که شما چرا از شاه که خون می‌ریزد و دیکتاتور است، حمایت می‌کنید؟ آن زمان محور کارمان این بود که حمایت امریکا از شاه برداشته شود. موقع برگشتن، نشانی مرا خواست و اصرار کرد. من هم نشانی اشتباهی دادم، ولی او خم شد و شماره بدنه دوچرخه مرا یادداشت کرد. پس از مدتی، دوچرخه مرا هنگامی‌که برای دیدن فردی به بازار رفته بودم، دزدیدند. بعدها که در بازداشت اطلاعات شهربانی بودم، فهمیدم که شماره بدنه را به اطلاعات شهربانی داده‌اند و به منزل خریدار دوچرخه رسیده و تعقیب و پیگیری کرده‌اند تا مطمئن شوند آورنده نامه، از چه جناحی بوده است.

دوچرخه در آن روزها برای من وسیله خوبی بود، چرا که صبح‌ها به خانواده زندانیان سر می‌زدم و برای زندانیان قصر غذا و خبر می‌بردم، بعد به زندان قزل‌قلعه سر می‌زدم و عصرها به کوی دانشگاه امیرآباد می‌رفتم و با دانشجویان، مسائل روز را جمع‌بندی می‌کردیم. در بازگشت به منزل آقای صدر سر می‌زدم و گزارش می‌دادم و سپس به سمت خانه‌مان در خیابان ری سرازیر می‌شدم. پس از این‌که دوچرخه‌ام را دزدیدند، مدتی فلج شدم و بی‌وسیله بودم. بعد به آقای صدر ماجرا را گفتم. ایشان هم پول داد و دوچرخه ای خریدم. این اولین وسیله نقلیه خاص نهضت‌آزادی بود. ماجرای دزدی دوچرخه و خرید دوچرخه نهضت، به ماجرای شیرینی تبدیل شد، چون تا آن زمان گروه یا جمعیت، وسیله نقلیه‌ای نداشت، ولی این دوچرخه، مال نهضت بود و من امانتدارش بودم. روز ۳۰ آذر که دستگیر شدم، دادار به سرعت به منزل ما آمد و دوچرخه را برد و دیگر نمی‌دانم چه شد.

ماجرای دیگری که به یاد دارم، برخورد با «جانسون» است. پس از ۱۵ خرداد، لیندن جانسون سفری به ایران کرد. او معاون «کندی» رئیس‌جمهور امریکا بود. ما هم شنیده بودیم که او به ایران می‌آید. آقای صدر، متنی را که با خودنویس سبز مخصوص خودش نوشته بود، به من داد و من آن را دو انگشتی تایپ کردم و داخل پاکت گذاشتم. بیشتر انگیزه‌ام این بود که سریع‌تر آماده شود. مضمون نامه این بود؛ درحالی‌که رگبار مسلسل‌ها مثل باران بر سر مردم می‌بارد، شما به ایران آمده‌اید و از شاه حمایت می‌کنید. جانسون خیلی عادی، با یک پیراهن آستین کوتاه، به بازار آهنگرها و خیابان بوذرجمهری آمد و پیاده در میان مردم راه رفت و مردم هم دورش جمع شدند. هر کس نامه‌ای به او می‌داد. من هم نامه را همان‌جا به او دادم و فرار کردم.

از آنجا که پس از ۱۵ خرداد جو خفقان و سکوت همه‌جا را گرفته بود، پیشنهاد بستن بازار با آقای صدر مطرح شد. آقای صدر هم تراکت‌هایی نوشت و با من قراری گذاشت که خانمی، تکثیرشده آنها را به منزل خواهرم واقع در محله آب‌منگل می‌آورد. تراکت‌ها را به‌وسیله آن خانم دریافت کردیم و با بچه‌ها در پارک‌شهر قرار گذاشتیم و بین آنها توزیع کردیم تا به سمت بازار رفته و با پخش آنها و سخنرانی، بازار را تعطیل کنیم. ساواک هم فهمیده و نیرو آورده بود، نزدیک بود من هم دستگیر شوم که فرار کردم، ولی دکتر افتخار دستگیر شد. در مجموع، اقدام ناموفقی بود. فکر می‌کردیم که بتوانیم بازار را تعطیل کنیم، ولی تحلیل ما واقعی نبود. در فضای پیش از ۱۵ خرداد بود که مردم زود مغازه‌ها را می‌بستند. درحالی‌که آن زمان، جو سنگین و سردی حاکم شده بود. به هرحال موفق نشدیم.

با بچه‌ها به این جمع‌بندی رسیدیم که فضا عوض شده و باید روش کار را عوض کرد. پس از این واقعه به آقای صدر فشار می‌آوردیم که ما به منظور تحلیل وقایع، به روش تحلیل سیاسی نیاز داریم. ایشان برادر خود ـ آقای علی‌اصغر صدر حاج‌سیدجوادی ـ را به ما معرفی کرد تا از ایشان کمک بگیریم. در این ملاقات ما اصرار داشتیم که جهان‌بینی، اصول عقاید اسلامی و توحید و معاد داریم و کمبودی در این زمینه نداریم، اما ضعف ما در تحلیل سیاسی ـ اجتماعی است، ولی ایشان از آنجا که دیدگاه طبقاتی داشت، اصرار می‌کرد که جهان‌بینی از روش تحلیل جدا نیست. نتیجه این شد که این ملاقات ادامه پیدا نکرد و ما گزارش آن را به آقای صدر دادیم.

در همین روزها بود که دادرسی ارتش، کیفرخواستی برای سران نهضت‌آزادی صادر کرده بود و آنها باید به عشرت‌آباد برای پرونده‌خوانی می‌رفتند تا مقدمات دادگاه فراهم شود. از یک‌سو آقای صدر بایستی برای آنها چارچوب دفاعیات را تهیه و از سوی دیگر وکلای مناسبی برای آنها انتخاب می‌کرد. افزون بر این، اعضای نهضت به مدارکی برای دفاعیات خود نیاز داشتند که باید از بیرون تهیه می‌شد. کار تهیه مدارک به‌عهده من گذاشته شد. به یاد دارم که یکی از اقوام مرحوم سیدمرتضی جزایری در کتابخانه مجلس شورای‌ملی مسئولیتی داشت. آقای صدر مرا به او معرفی کرد. او کارت عضویت کتابخانه را برای من صادر کرد و هر پرونده‌ای را که می‌خواستم در اختیارم می‌گذاشت. آقای صدر، نامه ابوالقاسم امینی پس از کودتای ۲۸ مرداد را می‌خواست که پیدا کردم. مرحوم مهندس بازرگان هم نامه‌هایی را که در زمان مدیریتش در سازمان آب به زاهدی ـ نخست‌وزیر پس از کودتاـ نوشته بود، می‌خواست که آنها را هم پیدا کردم. آقای صدر هم چارچوب دفاعیات را نوشت و ۱۴ وکیل برای دفاع از ۹ نفر اعضای نهضت انتخاب کرد.

یک‌روز به منزل سرهنگ رحیمی ـ وکیل مدافع مهندس بازرگان ـ رفتیم و از او درباره هزینه دفاعیات پرسیدیم. ایشان گفت وقتی یک استاد دانشگاه محاکمه می‌شود، صحبت از این مقوله‌ها، خیانت است. سرهنگ رحیمی به من گفت که برای دفاعیات، من به سخنرانی‌های شاه در دو سال اخیر نیاز دارم. من این مطلب را به آقای صدر گفتم و ایشان برادر خود ـ حسن صدر حاج‌سیدجوادی را که رئیس آرشیو روزنامه اطلاعات بود ـ به من معرفی کرد. حسن آقا با من، کمال همکاری را کرد و آرشیو اختصاصی شاه را در اختیارم گذاشت و من شماره‌هایی را که سخنرانی او در آن بود، خریداری کرده و مواردی از سخنرانی‌های شاه را که به کار سرهنگ رحیمی می‌آمد، دست‌چین کردم که یک پرونده قطور ۲۰۰ صفحه‌ای شد و او تعجب کرد که نهضت، چه‌قدر فعال است. او از دستیابی ما به آرشیو شاه خبر نداشت. یادم می‌آید که او از سخنرانی شاه در روز اول دادگاه، استفاده‌های فراوانی کرد و به استناد سخنرانی‌های او، ثابت کرد که اعضای نهضت‌آزادی جز انتقاد مصلحانه، کار دیگری نکرده‌اند و بنابراین قابل محاکمه نیستند. سخنرانی او در روز اول دادگاه، از فعالیت‌های جبهه‌ملی و نهضت‌آزادی، تندتر بود و این مطلب را حتی احمد سلامتیان و رضا قنادیان که در دادگاه شرکت داشتند، اعتراف می‌کردند.

این روزها فرصتی پیدا شده بود تا با اعضای نهضت که برای پرونده‌خوانی به عشرت‌آباد می‌آمدند، ملاقات حضوری داشته باشیم و به تبادل اخبار، مدرک و تحلیل بپردازیم. مرحوم طالقانی دستنویس‌های پرتوی از قرآن را به منظور حروفچینی و نمونه‌خوانی به ما می‌دادند و در همین داد و ستدها بود که جلد اول پرتوی از قرآن و همچنین کتاب‌های مهندس بازرگان مانند «کوبا» و «مکتب مبارز و مولد» پیش از آغاز محاکماتشان، به چاپ و انتشار رسید. یک‌روز من و دادار به آقای صدر گفتیم حالا که وکلا در پی اظهارات سرهنگ رحیمی دستمزدی نمی‌خواهند، بهتر است هدیه‌ای برای آنها تهیه کنیم. پیشنهاد این بود که پیش از هر کاری، یک دسته‌گل به خانه‌هایشان ببریم که موافقت و انجام شد. پیشنهاد دیگر این بود که آلبوم نفیسی شامل عکس‌های دادگاه برای هر وکیل تهیه و متن زیبایی هم در آن نوشته و تقدیمشان کنیم. آقای صدر موافقت کرد، به من مبلغی پول داد که به اصفهان رفتم و ۱۴ آلبوم نفیس تهیه کردم و عکس‌های دادگاه را هم از آرشیو روزنامه اطلاعات گرفتم و همه این کارها انجام شد. آقای نیک‌بین هم با دستخطی زیبا با مرکب سفید روی کاغذ سیاه آلبوم، آن متن را نوشت. به آقای صدر گزارش دادیم و ایشان خوشحال شدند؛ هرگاه ایشان خوشحال می‌شد، خستگی‌های ما هم از بین می‌رفت.

صحبت از این بود که چگونه و چه کسانی را به دادگاه دعوت کنیم که در شأن آیت‌الله طالقانی و دیگر سران باشد. یکی از دوستان دبیرستانی من که در شرکت تلفن کار می‌کرد، آخرین دفتر تلفن تهران را به من داد و آقای صدر یک‌هفته روی آن کار کرد و افراد مناسب برای دعوت را خط‌کشی کرد و ما هم دعوت‌نامه‌ای را تکثیر و برای همه آنها ارسال کردیم. به این ترتیب، روز اول دادگاه، جمعیت زیادی در سالن دادگاه، واقع در جنوب پادگان عشرت‌آباد جمع شده بودند که بویژه با سخنرانی سرهنگ رحیمی، به یک تظاهرات سیاسی تبدیل شد. از آنجا که مقامات نظامی و ساواک، نتوانستند چنین تظاهراتی را تحمل کنند، به‌تدریج دادگاه را به شمال عشرت‌آباد و با صندلی‌های محدود تبدیل کرده و تماشاچیان را محدود کردند. تماشاچیان هنگام اذان مغرب، نماز جماعت را به مرحوم طالقانی اقتدا ‌کردند که منظره حیرت‌آوری شده بود.

آقای صدر همواره چهره آشنا، ولی ناآشنایی بود که یک‌تنه، پیگیر اصلی تمام این وقایع بود. شاید بتوان گفت که پس از ۱۵ خرداد، بار اصلی نهضت‌آزادی و دادگاه‌ها و مسائل دیگر را به دوش می‌کشید. پیوند ما هر روز عمیق‌تر می‌شد و من هر روز بیش از پیش، صداقت، اصالت، متانت، مقاومت و پیگیری او را درمی‌یافتم و مانند یک شاگرد، از منش و بینش او، بسیار می‌آموختم.

آقای صدر همواره چهره آشنا، ولی ناآشنایی بود که یک‌تنه، پیگیر اصلی تمام این وقایع بود. شاید بتوان گفت که پس از ۱۵ خرداد، بار اصلی نهضت‌آزادی و دادگاه‌ها و مسائل دیگر را به دوش می‌کشید. پیوند ما هر روز عمیق‌تر می‌شد و من هر روز بیش از پیش، صداقت، اصالت، متانت، مقاومت و پیگیری او را درمی‌یافتم و مانند یک شاگرد، از منش و بینش او، بسیار می‌آموختم.

هر روز که در دادگاه شرکت می‌کردیم، جریان محاکمات و دفاعیات را که دکتر شیبانی تندنویسی می‌کرد، می‌گرفتیم و بیرون از دادگاه، روی استنسیل، حروفچینی کرده و برای چاپ به اصفهان می‌فرستادیم و پس از چاپ از طریقی‌که خود جالب توجه است، آنها را دریافت و توزیع می‌کردیم. بدین‌وسیله، جریان دادگاه، همزمان در بیرون از دادگاه نیز منتشر می‌شد.

متأسفانه یک‌بار اشتباهی پیش آمد و آن این بود که به دستاوردهایمان عمل نشد و در اثر این اشتباه، من دستگیر شدم و تمامی این آلبوم‌ها با آن عکس‌های زیبا و دستنویس زیباتر، به‌دست اطلاعات شهربانی افتاد. در طول چهار روز بازجویی که در اطلاعات شهربانی بودم، اصلی‌ترین هدف من این بود که اسم آقای صدر به میان نیاید. آنها به من فشار می‌آوردند که پول این آلبوم‌ها را از کجا گرفتی؟ و من قیافه فردی را در بازار معرفی می‌کردم به‌نام محبی، که چند نفر را به همین نام دستگیر کردند و با من روبه‌رو کردند. من از آزار آنها خیلی اذیت شدم و شاید این کار، اخلاقی نبود. درنهایت به توصیه آقای صدر، اسم پیرمردی را گفتم که از مبارزین نهضت مقاومت ملی و نهضت‌آزادی بود. بعد مرا به زندان موقت شهربانی فرستادند که در آنجا رادنیا، عطایی و بسته‌نگار را دیدم و آنها تمامی مسائل را برای صدر حاج‌سیدجوادی، فرستادند. بعدها که آزاد شدم، آقای صدر به من گفت تمام وقایع زندان تو به گوشم می‌رسید.

در زندان قزل‌قلعه، با یکی از دوستان سرلشگر قرنی ـ به‌نام دکتر مصطفی طاهرزاده، وکیل دادگستری ـ آشنا شدم که او ضمن تشریح دادگاه‌های جنحه و جنایت و به‌طورکلی اوضاع دادگستری، از صدر حاج‌سیدجوادی به نیکی یاد کرد، بی‌آن‌که بداند من او را می‌شناسم. او گفت شاه در انتخابات کانون وکلا دخالت کرد و نگذاشت آقای صدر، رئیس کانون وکلا شود.

پس از آزادی از زندان، به سراغ آقای صدر رفتم. ایشان در آن زمان بعد از بازنشستگی زودهنگام، مشاور حقوقی وزارت آبادانی مسکن شده بود. به یاد دارم که به من گفت من پول دو جلد تفسیر پرتوی از قرآن را به شما بدهکارم و پول آن را داد. این حادثه، تأثیر مثبت زیادی بر من گذاشت، چرا که اولاً بی‌پول بودم و ثانیاً او بدهکاری‌اش را به یاد داشت و زحمت دیگران را نادیده نمی‌گرفت. از آنجا که دستگیری من در شب قرعه‌کشی سربازی بود، سربازی من یک‌سال عقب افتاد. در طول سربازی، دادگاه نظامی ضمن صدور کیفرخواستی، مرا احضار کرد. باوجود مخالفت، سعی کردم تمام مطالب پرونده را بنویسم و یک‌روز که سعید محسن برای ملاقات من به پادگاه سلطنت‌آباد آمد، دستنویس‌ها را به او دادم و او نیز به آقای صدر داد. آقای صدر هم دفاعیه‌ای برایم نوشت که سعید محسن برایم آورد و من هم با گزینش و نگارش خود، دفاعیه‌ای تنظیم کردم. درنهایت در آخرین روزهای باقی‌مانده به اعطای درجه، حکم تبرئه در دادگاه نظامی آمد و ستوان دوم وظیفه شدم.

پس از پایان دوره افسری وظیفه که در شرکت نفت لاوان مشغول شدم، گاه و بی‌گاه ایشان را ملاقات می‌کردم. اما در سال ۴۸ که به‌طور تشکیلاتی، عضویت سازمان مجاهدین را پذیرفتم، با پرویز یعقوبی به منزل جدید ایشان رفتیم و ارتباط جدید من با ایشان برقرار شد. در سال ۴۹، شش نفر از بچه‌های سازمان، در دوبی دستگیر شده بودند. اما سه نفر دیگر از بچه‌های سازمان، هواپیمایی را که بنا بود آنها را به ایران تحویل دهد، در آسمان ربوده و به بغداد بردند. ضمن فعالیت‌های مختلف، با آقای صدر تماس گرفتیم و ایشان گفت وزیر دادگستری، پرونده‌ای براساس اسامی ۹ نفر که در روزنامه منعکس شده، تهیه کرده تا این ۹ نفر را که در زندان‌های عراق بودند، از دولت عراق تحویل گرفته و محاکمه کند.

در آستانه جشن‌های ۲۵۰۰ ساله، آیت‌الله خمینی، طی اعلامیه‌ای، این جشن‌ها را تحریم کرد. از آنجا که من رابطه طبیعی سازمانی‌ خود را با آقای صدر حفظ کرده بودم، به من گفتند که بهتر است کاری انجام شود. این درحالی بود که ایشان از طریق قطب‌زاده، حبیبی و بنی‌صدر با آیت‌الله خمینی ارتباط داشت. من این مطلب را به حنیف‌نژاد گفتم و از او شنیدم که وقتی یک مرجع روحانی با شاه مبارزه می‌کند و چنین اعلامیه‌ای داده، باید عینیتی هم پیدا کند و کارهایی در جهت تحریم عملی، انجام شود. از آن پس تلاش می‌شد بچه‌ها سریع‌تر خود را آماده کرده و در آستانه جشن‌های پرخرج ۲۵۰۰ ساله، عملیات خود را آغاز کنند که تفصیل آن در خاطرات آمده است.

اول شهریور ۱۳۵۰ ـ همراه با برخی دوستان دیگرـ دستگیر و پس از دو سال آزاد شدم و دوباره به سراغ آقای صدر در منزل جدیدشان در خیابان ملک ـ آق اولی ـ رفتم. بچه‌های سازمان اصرار داشتند که به‌نام مجاهد در خارج از کشور نشریه‌ای منتشر نشود. من این را به آقای صدر گفتم. پس از چندی دیدیم که آن نشریه از مجاهد به پیام مجاهد تغییر نام داده است که اعضای نهضت‌آزادی در خارج از کشور منتشر می‌کردند. آقای صدر از اقدامات ما در مبارزه مسلحانه، حمایت همه‌جانبه‌ای داشت و هیچ‌گاه روی ما را زمین نمی‌زد. در هفت‌ماهی که مبارزه مخفیانه می‌کردم، با وجود این‌که مسلح بودم، بر سر قرارمان می‌آمد. گاهی هم بدون تلفن و سرزده به خانه او می‌رفتم.

اواخر مرداد ۵۳ دوباره دستگیر شدم و پس از آزادی در آبان‌ماه ۵۷ به دیدن ایشان رفتم. ایشان در این مدت برای دفاع از زندانیان و آزادی آنها مبارزه می‌کرد و نامه‌های زیادی به مراجع داخلی و بین‌المللی نوشته بود.

ایشان به همراه مهندس بازرگان و آیت‌الله طالقانی، فعالیت‌های زیادی در آستانه پیروزی انقلاب داشتند. به محض پیروزی انقلاب و تشکیل کابینه موقت، ایشان اولین وزیر کشور این کابینه بودند و رفراندوم جمهوری‌اسلامی در روز ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ را سازماندهی کردند که مهندس بازرگان گزارش آن را در روز ۱۲ فروردین به مرحوم امام داد. سرنوشت بر این روال رقم خورد که ایشان در همان روز ۱۲ فروردین، دار فانی را وداع گویند.

در زمانی‌که ایشان وزیر کشور بودند، درباره مسائل انقلاب، دیدارهای زیادی با هم داشتیم. سمت بعدی ایشان وزارت دادگستری بود و پس از استعفای دولت موقت، در صفوف نهضت‌آزادی و سازمان «دفاع از آزادی و حاکمیت ملی» تلاش می‌کردند.

آخرین همکاری من با ایشان، در جریان زلزله بم بود که هفته‌ای یک‌روز در منزل ایشان با جمعی از دوستان نشستی داشتیم و در دو زمینه فعالیت می‌کردیم؛ اول وام نیم‌میلیون تومانی بدون بهره به همه معلمین بم که پروژه بسیار موفقی بود و زمینه دوم، تلاش برای صنعتی‌کردن خرمای بم و تبدیل آن به عسل خرما که تلاش‌های زیادی شد، ولی به ثمر نرسید.

او آرزو داشت که فلج نشود و همین‌طور هم شد؛ فقط سه روز در بیمارستان آبان بیهوش بود. تنها چیزی که مرا متأثر کرد، سخن دختر بسیار وفادار و پرستار او ـ الهه ـ بود که بر سر بالین او گریه می‌کرد و می‌گفت «باباجان، یک لحظه چشمت را باز کن، ببینمت».

شخصیت ایشان فراتر از گروه و حزب و جبهه بود و افراد زیادی از طیف‌های مختلف به ایشان ارادت داشتند و در جریان تشییع جنازه ایشان، از همه طیف‌ها آمده بودند. همه کارهای او بی‌توقع و دلسوزانه و برای خدا و ملت بود، بی‌آن‌که به‌دنبال شهرت باشد. از این جهت بود که در جریان تشییع جنازه ـ ۱۲ فروردین ۱۳۹۲ـ که در خود فرو رفته و به شخصیت و نیک‌فرجامی ایشان می‌اندیشیدم، نام «آشنای ناآشنا» را برای او برگزیدم.

بچه‌های انجمن‌اسلامی و نهضت‌آزادی دو نفر را باعنوان «آقا» خطاب می‌کردند که یکی آقای طالقانی بود و دیگری آقای صدر. ایشان واقعاً سیادت و آقایی داشت و این صفت، برای او درونی و پایدار بود و از او می‌جوشید. از آنجا که مبارزات من با ایشان عجین شده بود، جلد اول خاطرات خود را به ایشان دادم و ایشان مرا با نوشتن مقدمه‌ای بر آن، مفتخر کرد. می‌گویند اولین مخلوق خدای بزرگ هم عشق بوده است و هرکس و هرچیز که بر مبنای عشق ساخته شده باشد، عزیز و دوست‌داشتنی است، و من او را از این بابت، عزیز و دوست داشتنی یافتم.

عالم از ناله عشاق مبادا خالی که خوش‌آهنگ و فرح‌بخش نوایی دارد

لطف‌الله میثمی

سایت ملی – مذهبی محلی برای بیان دیدگاه های گوناگون است.


  1. khaband vaziran va kharaband vakilan

    با تجاوز آشکار روسیه به خاک یک کشور مستقل هم سایه ( اوکراین ) به بهانه حمله پیشگیرانه برا ی حفاظت از جان روس ها ( در حالیکه هیچ روسی در خطر نبود ) و بدتر از ان ضمیمه کردن ان به خاک خود استعمارگری روسیه را که هنوز رهبر ان در قرن ١٨ و ١٩ سیر و سیاحت میکند و ناپلئون شخصیت مقتدای او است ثا بت کرد
    جای هیچ تردیدی حتا برای آنگلا مرکل که همدست و همدستان او باقی نگذاشت که این دیکتاتور دیوانه حد و مرزی نمی شناسد و دنبال غارتگری و تشکیل امپراطوری فقیر اما باج گیر است .
    با سخنان احمقانه سر گئی ریابکوف و{…} در مورد اینکه می خواهد از ایران به عنوان گو شت دم توپ برا ی مقابله با تحریم های غرب استفاده کند که از هم اکنون میلیاردر های روسی ( از جمله تا یکو ن ١۴ میلیارد دلاری فولاد ولادیمیر لیسین را ) به وحشت انداخته و میلیاردها دلار سرمایه روسیه در همان روز اول به باد رفت , پرده از یک حقیقت وحشتناک تاریخی برداشته شد
    نقشه روس ها برای ایران !
    آنها می خواهند از ایران به عنوان قربانی سیاست های تجاوزکارانه خود در برابر غرب استفاده کنند
    مهمتر اینکه آنها با اطمینان از طرف کشور و دولت ایران با چه وقاحتی توپ در میکنند !!!
    من نمی دانم آنهایی که برای خانم فاطمه اشتیانی و یا حتا دو تا تروریست جند الله بیانیه میدهند و با لولا برزیلی نامه نگاری میکنند که به او پناهندگی بدهد چرا در برابر این نقض آشکار حا کمیت ملی ایران سکوت مرگبار ما رکسیستی روسی گرفته اند ؟
    من نمی دانم آنهایی که خود را نئو سکولار میدانند و به همه حمله می کنند از مصدق و بنی صدر و با زرگان و داریوش فروهر و امیر انتظام گرفته تا ملی مذهبی ها , خاتمی , اصلاح طلبان , موسوی , کروبی , …. ( به استثنای حزب توده , علی لاریجانی , فدائیا ن , مصباح یزدی , طبرزدی و رئیس دانا ) و حالا پیام نوروزی رئیس دانا ! را پخش میکنند و پیام های کانون خفته نویسندگان روسی که فقط وقتی منافع دولت فخیمه روسیه وست می اید سر و کله شان پیدا می شود ! ( به جای پیام نوروزی رضا پهلوی و بنی صدر و اوباما ) چرا در برابر چنین نقض آشکار حکمت ملی ایرانیان توسط یک مقام فراماسونری ما رکسیسم روسی ساکتند
    من نمی دانم چرا جبهه ملی , ملی مذهبی ها , سبزها , اصلاح طلبان , اتحاد جمهوری خواهان و روشنفکران و نویسندگان و هنرمندان و سیاسیون غیر وابسته به روسیه چرا ساکتند ؟
    فقط روزنامه انتخاب به شکلی غیر مستقیم به این تجاوز آشکار حساسیت نشان داده

    ” روسیه: ممکن است موضع مان در مذاکرات هسته ای ایران تغییر کند

    »
    »
    »
    پایگاه خبری تحلیلی انتخاب (Entekhab.ir) – روسیه با اعلام آمادگی برای تغییر موضع خود در مذاکرات هسته ای ایران وارد قمار خطرناکی در جهت مقابله با تحریم ها علیه مسکو شده است.
    فرارو هم به شکلی زیرکانه در تیتر نشان داده که روسیه با کارت ایران ! بازی میکند

    http://fararu.com/fa/news/184112/کرملین-دست-به-کارتِ-ایران-می‌برد
    <<
    معلوم نیست ان پارلمان روسی و رئیس و نایب رئیس روسی ان چرا ساکتند وقتی خونشان قرمز سیاه رنگ میشود اگر کسی در مورد اسد و لبنان حرفی بزند !!!!
    معلوم نیست ان آیات اعظم که برای بیرون آمدن یک موی یک زن در خیابان سازمان سیا و امریکا و تمامی غرب را به توطیه برای نابودی کیان اسلام متهم میکنند الان کجا هستند ؟

    مردم ایران برای ثبت در تاریخ میگو یم

    مشتی نوکر جیره خوار روسیه همه ارکان سیاسی , امنیتی , فرهنگی و نظامی و کانون های روشنفکری و نویسندگی و رسانه های مملکت را ا شغا ل کرده اند
    اینکه رهبر ج ا که همه جا دشمن و رد پا ی آنرا تشخیص میدهد چرا این مار روسی را در کنار گوش حکومت نمی بیند ؟ و د ربرابر ان ساکت است از روی کدام اضطرار است ؟
    آیا کشور ایران در زمان شاه به امریکا تا این حد وابسته بود که رئیس جمهور امریکا در اظهارات سیاسی اش از جانب شاه و از کیسه مردم ایران به تهدید دیگران ( روسیه ) بپردازد ؟
    آیا قاجار تا این حد به روسیه و انگلیس وابسته بودند ؟
    نه !
    چه چیزی با عث شده که رهبران ایران مجبورند در حالیکه اوباما به آنها هر گونه راه حل سیاسی را در بشقاب زرین هدیه میکند اینها باید در برابر تجاوز روسیه و نقض آشکار حاکمیت ملی ما سکوت اختیار کنند و به آنها باج دهند تا برای حفظ منافع امپریالیستی روسیه از ایران ! استفاده کنند !
    مصباح یزدی کجاست که به اینها تشر بزند " غلط میکنید مذاکره مخفی ! میکنید "
    مردم ایران
    حاکمان فعلی ایران ا زما رکسیست های روسی که همه جا رخنه کرده اند وحشت دارند . آنها میدانند که ما رکسیست های روسی با بودجه روسیه در همه جا نفوذ کرده اند و همان گونه که جنبش سبز را زمین زدند چون میترسیدند موسوی کمی به غرب چرخیده باشد و مصدق را نا بود کردند چون میترسیدند مصدق نفت و گاز شمال را هم ملی کند و بازرگان و امیر انتظام را لجن مال کردند چون فکر میکردند آنها آزادی و دموکراسی و حکومت ملی را به اسلام مارکسیستی و مارکسیسم اسلامی ترجیح میدهند و بنی صدر را با کودتا بیرون انداختند چون او با اشغال افغانستان مخالف بود و المپیک مسکو را تحریم کرد و به مردم ایران نشان داد این مارکسیست ها ی روسی چقدر بی مایه و ضعیف هستند در دموکراسی و بحث آزاد , میتوانند دولت خامنه ای را هم با آخوند روسی {…} و بمب گزار بختیاریست توده ای اسلامی حزب ج ا و فرقان سازان قاتل مطهری و مفتح سرنگون کنند . انها یکبار دست خامنه ای را به هشدار قطع کرده اند و به رفسنجانی محبوب مقطعی هم چند تیر غیر مستقیم زده اند تا یادش باشد که قدرت دست کیست .
    روحانی و ظریف هم یک خط در میان به آنها باج میدهند
    از ان بدتر کورش زعیم فعال ملی یکبار در ستاد چپ روسی {…} گفت که او را رسما تهدید کرده و گفته اند که منفجرش میکنند و به خانه کریم سنجابی با بمب دست ساز حمله بردند !
    اما همان گونه که مردم شجاع اوکراین نشان دادند روس ها فقط از تقابل با مردم میترسند . از حکو مت ها ترسی ندارند آنها را تهدید و یا تطمیع میکنند . روشنفکران و نویسندگان را هم همینطور .
    مردم ایران پیش ازآنکه خیلی دیر شود به خیبانها بریزید و با مرگ بر روسیه دندان طمع آنها را از خاک ایران بکشید
    کمی هم به این رهبران واداده ج ا و اوپوزیسون خود فروخته به روسیه جرات بدهید
    ا یران در خطر است
    هر کس نوکر روسیه نیست باید به این تجاوز به حکمت ملی ایرانیان اعتراض کند .
    هر کس نکرد اسمش , رسمش و حزب و گروهش یادتان بماند
    اینها روسی هستند زیر چه نقابی باشند فرقی نمی کند

  2. saman

    اگر واقعا بیطرفی چرا نمیگویید سرنوشت ان دختر و پسرک ایشان چی شد؟

مخاطبان محترم، سایت ملی-مذهبی از دریافت نظرات سازنده شما برای بهبود کیفیت مطالب استقبال می کند. انتقادهای شما و راهکارهایتان می تواند تحریریه سایت را در افزایش کیفیت مطالب کمک کند.

این سایت از نظر هویتی ملی-مذهبی ، اما از نظر حقوقی مستقل است.