چهارشنبه ۱۳ام دی ۱۳۹۶ , ساعت: ۰۲:۱۰کد مطلب : 106474 نسخه قابل چاپ

علی اکبر معین فر، آرمانخواه فراموش‌شده

علی‌اکبر معین‌فر صبح روز سه‌شنبه، دوازدهم دی ماه درگذشت. مرد ٨٩ ساله‌ای که سال‌ها می‌شد از سیاست و سیاست‌ورزی دور مانده بود. مجلس اول که به روزهای پایانی خود رسید، عمر سیاسی بسیاری از ملی‌گراها هم به شماره‌ افتاد. گرچه او در هیات و هیبت، چه در تفکر و گرایش به ملی – مذهبی‌ها نزدیک بود اما همیشه از به کار بردن لفظ ملی- مذهبی در مورد خود اکراه داشت چرا که برخلاف تصور، او هرگز عضو رسمی نهضت آزادی یا جبهه ملی نبود. در روزهای عسرت نیروهای ملی‌گرا او هم جزو سیاستمداران فراموش شده‌بود. مدت‌ها بود که عنوان نخستین وزیر نفت یا نماینده نخستین مجلس پس از انقلاب در میان سمت‌های او به حاشیه رفته ‌بود و این سال‌ها او را بیش از هر چیز به عناوینی می‌شناختند که تخصصش  یعنی زلزله‌نگاری  بود.

دانشگاه تهران ،آغاز سیاست ورزی
کودکی‌اش مقارن با زمان رضاشاه پهلوی بود؛ دوران قدرت بی‌حد و حصر اداره نظمیه، حکومت یک نظامی و البته روزهای کشف حجاب. روزهایی که مسیر کودکی‌اش را تغییر داد. پس از اینکه مادرش از هول حمله یک پاسبان سقط جنین کرد، مادر و پدرش به نجف رفتند و سرپرستی خانواده معین‌فر برعهده برادر بزرگ گذاشته‌شد. خانه پدری‌ او در خیابان اسماعیل بزاز (مولوی فعلی) بود؛ محله‌ای که در کنار ایستگاه ماشین دودی‌اش ورود ارتش متفقین، قدرت‌نمایی سربازان انگلیسی و هندی و به سایه رفتن «ارتش نوین ایران» رضا شاه را نظاره‌گر بود. همان‌ لحظاتی که خودش آن را شوک عظیم و پایانی بر رویاها و باورهای آموزش داده‌شده در مدرسه‌ها برای ساختن ایرانی نوین بر پایه‌های ایران‌باستان می‌داند. معین‌فر که رشته ریاضی را برای تحصیل در مقطع دبیرستان انتخاب کرده‌ بود سال ١٣٢۶ در آزمون ورودی دانشکده فنی ثبت‌نام کرد. آن زمان اما ادامه تحصیل کار آسانی نبود. برخی دبیرستان رفتن آن هم در مدارسی به سبک جدید را معادل بی‌دینی و خلاف شرع می‌دانستند. از همین روی دایی‌های متعصبش از شوهر خواهرشان می‌خواستند برادر بزرگ را از ادامه تحصیل در مدرسه تدین که از مدارس به سبک جدید بود، منع کند. برادر بزرگ‌تر گرچه خود از تحصیل بازماند اما با ایستادن مقابل پدر و خانواده اجازه نداد حق تحصیل از علی‌اکبر و برادر کوچک‌تر گرفته شود. در چنین شرایطی علی‌اکبر وارد دانشکده فنی شد. از همان سال اول مقدمات تشکیل انجمن‌های اسلامی دانشجویان دانشگاه تهران آرام آرام فراهم شد. او همراه با دیگر اعضای انجمن اسلامی آن زمان مجلات فروغ علم و گنج شایگان را منتشر کردند. یک اتاق کوچک در سرسرای طبقه همکف دانشکده را به نمازخانه اختصاص دادند و مهدی بازرگان هم یک قالی از منزلش به آنها هدیه داد تا در فضایی که به تعبیر علی‌اکبر نماز خواندن نشان از عقب‌ماندگی و ارتجاع بود، ادای فریضه کنند. (یادهایی از دانشکده فنی تهران)
روزهای درگیری بر سر ملی شدن صنعت نفت، همزمان با نطق حسین مکی در مجلس عده‌ای از دانشجویان جلوی مجلس با نصب پرچم ایران به صورتی نواری بر سینه‌شان در حالی که در قسمت سفید رنگ آن نوشته‌ شده‌بود صنعت نفت در سراسر کشور ایران باید ملی شود دست به تظاهرات زدند که علی اکبر هم در میان‌شان بود.
پس از فارغ‌التحصیلی راهی آبادان شد تا در شرکت نفت مشغول فعالیت شود. هنوز یک روز از ورودش به آبادان نگذشته بود که خبر کودتا علیه دولت مصدق از تهران به آبادان رسید. مدتی در شرکت نفت حضور داشت تا اینکه در جریان بررسی زلزله مازندران با گروهی ژاپنی آشنا شد. پروفسور تاچی نایتو، استاد زلزله‌شان و طراح و سازنده برج توکیو پس از این آشنایی، معین‌فر را برای دوره‌ای تحقیقاتی به دانشگاه واسدا دعوت کرد.

از وزارت تا مجلس
نخستین روزهای پس از پیروزی زمانی که دولت موقت به عنوان دومین نهاد رسمی جمهوری اسلامی ایران شکل گرفت، مهندس مهدی بازرگان در قامت رییس دولت موقت علی‌اکبر معین‌فر را به عنوان وزیر نفت انتخاب و معرفی کرد. حکم مهدی بازرگان ١۵ بهمن ۵٧، چند روز بعد از پیروزی انقلاب در حضور خبرنگاران در مدرسه علوی قرائت شد. ٢۴ بهمن فهرست وزرای دولت موقت معرفی شد اما در این فهرست نامی از علی‌اکبر معین‌فر به چشم نمی‌خورد. کابینه بازرگان تکمیل شد و معین‌فر به سمت مشاور رییس دولت موقت و رییس سازمان برنامه و بودجه انتخاب شد. یازدهم فروردین ١٣۵٨ با تغییر و تحولات اندکی که در هیات دولت موقت رخ داد عزت‌الله سحابی به سازمان برنامه‌و‌بودجه رفت و چند ماه بعد معین فر به وزارت رسید. اما داستان وزارت معین‌فر بر وزارتخانه‌ای که هنوز تشکیل نشده‌ بود چطور رقم خورد؟ تا مهر ۵٨ مجموعه صنعت نفت ایران در قالب شرکت ملی نفت فعالیت می‌کرد. دولت موقت به ریاست مهدی بازرگان به شورای انقلاب پیشنهاد داد تا این مجموعه را به وزارتخانه تبدیل کنند و پس از جلسه‌ای که قریب به سه ساعت به طول انجامید قانون تشکیل وزارت نفت تصویب و برای اجرا به دولت موقت ابلاغ شد. مهر ١٣۵٨ رییس دولت موقت علی اکبر معین‌فر را که در ایده تشکیل این وزارتخانه سهم و نقش بسزایی داشت به عنوان نخستین وزیر نفت جمهوری اسلامی ایران انتخاب و امام خمینی روز ٨ مهر همان سال معین‌فر ۵٠ ساله را به عنوان وزیر منصوب کرد. ریاست بازرگان بر دولت موقت اما چندان دوام نداشت و از همین روی آبان ۵٨ پس از استعفای او، دولت شورای انقلاب آغاز به کار کرد و به جز چند وزیر وزرای بازرگان کار با شورای انقلاب را آغاز کردند که معین‌فر هم در وزارت نفت کار خود را ادامه داد.
تغییر و تحولات در شرکت ملی نفت که با حضور معین فر به وزارتخانه تبدیل شد، اندک بود حتی چارت سازمانی موقتی تعریف شده هم چارت کوچک و جمع و جوری بود که در آغاز کار ساختمانی جدا از ساختمان‌های شرکت ملی نفت داشت و با ٢٠ کارمند شروع به کار کرد. یکی از اتفاقات مهم در زمان مدیریت معین‌فر بر وزارت نفت حضور نماینده ایران در اوپک بود. پیش از انقلاب شرکت ملی نفت به عنوان نماینده ایران در جلسات اوپک شرکت نمی‌کرد بلکه وزیر دارایی بود که در جمع وزرای نفتی سایر کشورها حاضر می‌شد. معین‌فر در گفت‌وگویی که با تاریخ ایرانی داشت توضیح داد که پس از انقلاب «بازرگان دنبال راهی بود که امور اوپک نیز زیرمجموعه نفت شود و در عین حال شرکت گاز و پتروشیمی هم به صورت واحد بحث حاکمیتی آنها مدیریت شود.» همین موضوع هم مقدمات تشکیل وزات نفت را فراهم کرد. از همین روی معین‌فر به عنوان نخستین وزیر نفت پس از انقلاب راهی جلسات اوپک شد.
پس از اتمام دوران وزارت معین‌فر عزم مجلس کرد. مجلس اول که برخلاف تمام مجالس پس از انقلاب اغلب گروه‌ها و جریان‌های فکری نماینده‌ داشتند. ٢۴ اسفند انتخابات اولین دوره مجلس برگزار شد. در این انتخابات اعضای نهضت آزادی تصمیم گرفتند در ائتلافی با اعضای انجمن اسلامی مهندسین فهرست کاندیداهای مورد حمایت‌شان از تهران را اعلام کنند. از همین روی نام معین‌فر برای انتخابات مجلس اول در کنار چهره‌هایی چون ابراهیم یزدی، هاشم صباغیان، شهیدمحمدعلی رجایی، عزت‌الله سحابی، حسن حبیبی، مصطفی چمران و… قرار گرفت. در نهایت معین‌فر موفق شد با ۱٬۴۳۹٬۳۶۰ رای، نفر چهارم تهران شود.
زمان حضور شهید محمدعلی رجایی در جایگاه رییس‌جمهوری، معین‌فر نماینده مجلس بود. رجایی از او خواست تا در مورد فهرست پیشنهادی او برای وزارت نفت اظهارنظر کند. آنطور که معین‌فر نقل می‌کند: «یک جدولی کشیدم و ستون‌هایی چون میزان تحصیلات، میزان محبوبیت در نفت، سابقه مبارزات انقلابی و سابقه نفتی را درج کردم و برای ایشان فرستادم.» تندگویان نفر سوم لیست معین‌فر بود که رجایی انتخاب کرد. او البته دلیل انتخاب تندگویان از سوی شهید رجایی را اینگونه نقل کرده است: «بعد از آنکه بنده نامه را توسط کارکنان خدمات مجلس به دست ایشان (رجایی) رساندم زمان خروج بنده از مجلس به من نزدیک شدند و از لیست فرستاده شده تشکر کردند. بعد از آن هم گفتند که تصمیم دارند سومین فرد لیست بنده را وزیر کنند یعنی‌‌ همان شهید تندگویان (از معاونان معین‌فر در وزارت نفت) . ایشان همان جا گفتند من سومی را انتخاب می‌کنم. چون بچه پایین شهر است. شهید تندگویان آن زمان در خیابان مولوی زندگی می‌کرد.» (مصاحبه با خبرآنلاین- مرداد ٩١)
یکی از حواشی حضور معین‌فر در مجلس زمان تصویب اعتبارنامه‌اش بود. توجه و حساسیت زیادی نسبت به او که از چهره‌های اقتصادی و نفتی عالیرتبه اوان انقلاب به حساب می‌آمد وجود داشت. از همین روی اعتبارنامه او در صحن مجلس بررسی شد و هادی غفاری یکی از چهره‌های شناخته شده‌ای است که علیه معین فر در مجلس صحبت کرد. یکی از محورهای اعتراض هادی غفاری، عدم تصفیه حساب سیاسی با کارکنان شرکت نفت بود که به تعبیر او در دوران طاغوت با حقوق‌های کلان، زندگی‌های مرفه و اشرافیت به تمام معنا زندگی می‌کردند. اسدی‌نیا از دیگر نمایندگانی بود که به عزل و نصب‌های معین‌فر در زمان وزارت نفت انتقاد داشت. او براین باور بود «این باید به گوش ملت ایران برسد که در این جا چه چیزی صورت گرفته در رابطه با کسی که صنعت نفت ما را که یک مساله اقتصادی مهم است، به لجن کشیده و افرادی را سر کار گذاشته که همه آنها اکثرا خائن بودند.» (مشروح مذاکرات مجلس اول)
معین‌فر در جریان دفاعیه خود از جزواتی گفت که در زمان حضورش در وزارت نفت علیه او به چاپ رسیده و میان کارگران و کارکنان پخش شده‌‌بود. جزواتی با عنوان معین‌فر را بشناسید که او را «مزدور کثیف ساواک» خوانده بود. معترضان به معین‌فر نام او را در فهرست سه نفره‌ای از مهندسان معرفی شده به ساواک دیده‌بودند که قرار بود برای ساخت یک ساختمان طرف مشورت قرار بگیرند.
معین‌فر همان قدر که روزهای آغاز نمایندگی‌اش در مجلس نخست با حاشیه بود ماه‌های پایانی دوران نمایندگی را هم با اتفاقات عجیبی در مجلس به پایان رساند. عزت‌الله سحابی روایت کرده «معین‌فر هنوز به جلوی تریبون نرسیده، عده‌ای از نماینده‌ها بر سر وی ریختند. آقای هاشمی هم که ریاست مجلس را برعهده داشت، ساکت و آرام و با لبخند و بسیار خونسرد، به جریان نگاه می‌کرد. مهاجمین علاوه بر ایراد ضرب و جرح و کتک زدن معین‌فر و صباغیان، فحش‌های رکیک و ناموسی هم به آنها می‌دادند. ازجمله مهاجمین آقایان هادی غفاری، اسدی‌نیا، دهقان و… بودند؛ تعداد آنها پنج نفر بود.» (مصاحبه با تاریخ ایرانی- دی ٩٣)
اما ماجرا از کجا آغاز شد؟ در آستانه انتخابات مجلس دوم مهدی بازرگان در دفتر نهضت آزادی ایران جلساتی را ترتیب می‌داد. جلساتی که علاوه بر اعضای رسمی نهضت آزادی افرادی چون معین‌فر هم حضور پیدا می‌کردند. جلساتی که در آن مصرا تاکید می‌شد انتخابات مجلس دوم نیز باید همچون مجلس اول در آزادی کامل برگزار شود. هاشم صباغیان در جلسه دهم آبان ١٣۶٢ در حال نطق میان دستور بود که در لابه لای سخنانش به برگزاری چنین جلساتی اشاره کرد. آن‌طور که معین‌فر خود روایت کرده ‌است: «نمایندگان مخالف اما اجازه اتمام سخنان آقای صباغیان را ندادند و کار به کتک زدن کشید! مرحوم آیت‌الله قره‌باغی نماینده ارومیه فریاد زد و بعد آمد کنار آقای صباغیان ایستاد و سعی کرد که ایشان را به زور به پایین بکشد… بعد من بلند شدم و به آقای قره‌باغی اعتراض کردم که شما چه کاره هستید اجازه صحبت کردن نمی‌دهید. همین که من آمدم جلوی تریبون ناگهان تعداد زیادی روی سر ما دو نفر ریختند. آنجا دیگر اعتراض و داد و فریاد نبود بلکه کتک و ضرب و شتم تند بود.» (مصاحبه با تاریخ ایرانی- دی ٩٣)
از این حادثه تصویری به ثبت رسیده است که عده‌ای به هاشم صباغیان حمله‌ور شده‌اند و آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی، رییس مجلس با لبخند این اتفاق را نظاره‌گر است. البته معین‌فر در توجیه این عکس معروف به یادگار مانده از مجلس اول گفته است: «یک نکته را نه درباره آقای هاشمی بلکه در مورد بسیاری از انسان‌ها باید مدنظر داشته باشید. اینکه آدم‌ها در موقعیت‌ها و ظرف‌های زمانی مختلف نگاه و دیدگاه‌های متفاوتی دارند. بنابراین آقای هاشمی دهه ۶۰ با آنچه که امروز می‌بینیم طبیعتا متفاوت است. ضمن اینکه در تاریخ نمی‌شود برای افراد اعتقاد مشخصی را معیار گرفت، چون افراد در موقعیت‌های مختلف دیدگاه‌های متناسب با آن زمان را خواهند داشت. » (مصاحبه با تاریخ ایرانی- دی ٩٣)
البته در این روایت بار دیگر نام هادی غفاری نیز مطرح می‌شود کسی که از مخالفان حضور معین‌فر در مجلس اول بود. گرچه غفاری حضورش در این درگیری را تکذیب می‌کند اما معین‌فر گفته‌بود حضور هادی غفاری در این درگیری را به خاطر دارد. پس از مجلس اول فعالیت‌های سیاسی او هر سال بیش از سال قبل کاهش یافت. چندین ماه مانده به انتخابات ریاست‌جمهوری سال ٧۶ صحبت از نامزدی او به میان آمد اما او نامزد ریاست‌جمهوری نشد. او آنقدر در حاشیه سیاست باقی ماند که در سال‌های اخیر برای او بیش از هر عنوان سیاسی به عنوان «مهندس علی اکبر معین فر، موسس شبکه شتاب نگاری ایران» شناخته می‌شد، در جلسات علمی و تخصصی شرکت می‌کرد. در روزهای مرداد ٩۵ که معین‌فر حال جسمی مساعدی نداشت عباس آخوندی، وزیر راه و شهرسازی همراه با معاونان خود به دیدار او رفت. جلسه‌ای یک ساعته که بیش از هر حرف سیاسی به حرف و سخن علمی و آکادمیک سپری شد.

منبع: اعتماد


حوزه :
برچسب ها :

مخاطبان محترم، سایت ملی-مذهبی از دریافت نظرات سازنده شما برای بهبود کیفیت مطالب استقبال می کند. انتقادهای شما و راهکارهایتان می تواند تحریریه سایت را در افزایش کیفیت مطالب کمک کند.

این سایت از نظر هویتی ملی-مذهبی ، اما از نظر حقوقی مستقل است.