ایران را به یاد آوریم !
علی اسفندیاری (۲۱ آبان ۱۲۷۶ – ۱۶ دی ۱۳۳۸)
نیما فرزند زمانه‌ای بود که انقلاب مشروطه را تجربه کرد. انقلاب مشروطه در ۱۲۸۵ نیز نتیجه پوست‌اندازی‌های اجتماعی ایران از دوره ناصرالدین شاه به بعد بود
. وقتی وی در پی ضرورت تاریخی زمانه، دست‌اندرکار معرفی شعر نو شد، با مخالفت شدید طرفداران شعر کلاسیک مواجه شد. در این میان جربان چپ مدافع او بود و به این اعتبار اشعارش در نشریه‌های حزب توده منتشر می‌شد و احسان طبری نیز بر ان‌ها تفسیری و نقدی می‌نوشت.
در مقابل، شاعرانی مانند حمیدی شیرازی که در آن زمان بر و بیایی داشت و ناتل‌خانلری که هم ادیب و شاعر بلنداوازه‌ای بود و هم پست‌های اداری و سیاسی مهمی داشت، در برابر نیما صف‌آرایی کردند و او را ناشاعر عجوزه‌ای دانستند که از سر استیصال در سرایش شعر کلاسیک، دست به کار بیهوده‌ای زده است.
نیما، با کوتاه و بلند کردن مصراع‌ها، از قاعده مسلط حاکم عدول کرده بود. وزن‌های رایج در سرایش شعر کلاسیک را کنار گذاشته بود و این از نظر غزل‌سرابان و قصیده‌سرایان و مثنوی‌سرایان، ارتداد بزرگی محسوب می‌شد که عامل ان باید چون حلاج بر سر دار برود.
اما، وقتی ضرورت زمانه حکم بر تغییر رویه‌ها بدهد، گریزی از آن نیست. نیما طرفدارانی در میان شاعران جوان یافت. شاملو و اخوان و فروغ و سهراب و دیگران به قافله شعر نو پیوستند. به ویژه، اخوان و شاملو در حمایت از استاد بنیان‌گدار آستین‌ها را بالا زدند و جانانه از او حمایت کردند. شاملو نام یکی از دفترهای شعر اولش را ” قطعنامه” گداشت و در یکی از شعرهای آن، به گمانم، با عنوان ” تا شکوفه سرخ یک پیرآهن” موضع خود را محکم بیان و اعلام کرد که حمیدی شیرازی را در شعر خود آونگ کرده و او را به‌دار کشیده است….
اینگونه بود که بعد از کشاکش‌های زیاد میان سنت‌گرابان و نوگرایان، سرانجام شعر نو راه خود را باز کرد و امروزه به سنتی ریشه‌دار در عرصه شعر و شاعری تثبیت تبدیل شده است.
استدلال نیما برای این بدعت چه بود؟
مهمترین حرف او این بود که شعر کلاسیک در قالب قصیده و غزل و مثنوی توانایی تطبیق با شرایط زمانه را ندارد. وزن‌های عروضی بدون انعطاف همراه با کلیدواژه‌های شاعرانه خاص، دست و پای زبانی شاعر را می‌بندد و این اجازه نمی‌دهد شاعر برای مثال به تصویرسازی وقایع مهم پیش‌رویش بپردازد و آیینه تمام‌نمایی برای بازتاب‌دادن وقایع زمانی خود، البته در قالب زبانی شاعرانه فراتاریخی، باشد.
از ضرورت پیروی زبان از طبیعت و رعایت اصل پرهیز از پیچیدگی مصنوعی در سرایش شعر سخن گفت. همبنطور، سرایش شعر به‌خاطر خود شعر را زیر سوال برد و تاکید کرد که قصد و نیت شاعر باید تغییر شرایط جاری با هدف تامین زندگی بهتر برای مردم باشد.
به همین دلیل، نگاه او مورد تایید جربان چپ زمانه در انواع فکری ان، چه در آن زمان و چه در این زمان، قرار گرفته است. نگاه او شبیه نگاه مارکس بود: “فیلسوفان به دنبال تفسیر جهان هستند، حال‌آنکه سخن بر سر تغییر آن است”.
نیما گویی با این سخن آشنا بود و شاعر را به‌جای فیلسوف، گداشته بود. کار شاعر فقط وصف جمال زیبای معشوق نیست. بلکه خلق جهانی بهتر برای زیست انسانی است.
در مقابل، مخالفان شعر نو، چون رعایت وزن‌های عروضی و مصراع‌های هم‌اندازه را نشانه شعر می‌دانستند شعر نو را به عنوان کلام منثور ارزیابی می‌کردند و از پذیرش شان شاعرانه او سرباز می‌زدند.
خوشبختانه امروزه چنین سخنی دیگر خریداری ندارد.
شعر نو بر مبنای میراث غنی به‌جا مانده از نیما و پیروان او چنان تثبیت شده است که توانایی بازتولید خود را خیلی خوب پیدا کرده است. تجدید چاپ دفترهای شعر شاعران نوپرداز، نقدها و تفسیرهای مختلف و متنوع بر کارنامه کاری نیما و سایرین، راه یافتن این اشعار به موسیقی و همینطور در نوردیده مرزهای ایران و در کشورهای فارسی‌زبان منطقه مخاطبان فراوانی پیدا کردن از جمله شاخص‌های نهادینه شدن شعر نو است. این موفقیت، به رغم محدودیت‌هایی است که بعد از انقلاب، درباره آموزش و تدریس شعر نو در دانشگاه‌ها گذاشته شد.
نام نیما و پیروان او در کنار نام‌های بزرگان شعر کلاسیک نشسته است. بدون دست زدن به مقایسه‌های نادرست، آنچه اهمیت دارد این است که امکانات بیشتری برای ظرفیت‌سازی شعری در زبان فارسی خلق شده است. در عرصه سرایش شعر، تنوع بیشتر شده و این امر مبارکی است.
شاعران، دیگر به روش “یا این یا ان” عمل نمی‌کنند. سعی می‌کنند در هر دو طبقه کلی کلاسیک و نو، تجربه‌ها و افرینش‌هایی داشته باشند. حتی اگر به سبک کلاسیک شعر بسرایند، به دستاوردهای شاعران دیگر به دیده‌ی احترام می‌نگرند.
همینطور، ترکیب گنجینه طلایی ادبی در دسترس علاقه‌مندان به شعر، متنوع شده است. به همان اندازه که می‌توان با شاهنامه فردوسی و رباعیات خیام و مثنوی مولانا و گلستان و بوستان سعدی و دیوان غزل‌های حافظ در گدشته دور و شهریار و سایه و سیمین بهبهانی در دوره اخیر لحظه‌های دل‌انگیز و معنا‌بخش به زندگی داشت، می‌تواندبا سرود‌ه‌های مختلف نیما و شاملو و اخوان و فروغ و سهراب و رحمانی شاعران نوپرداز جوانتر همین احساس و معنا را تجربه کرد.
این را جامعه ادبی ما مدیون نیما و مقاومت او در برابر عفونت کشنده زخم‌های کاری تحقیرکننده محافطه‌کاران زمانه خود است.
آن محافطه‌کاری، امروزه به شکلی دیگر و در قالب فرافکنی ریشه چالش‌ها به سمت چپ بازتاب می‌یابد. هوشیاری در این باره امری ضروری در این پیچ تاریخی مهم است.
۲۱ آبان ۱۴۰۵
#ایران_فردا
#علی_دینی‌ترکمانی
#نیما_و_محافظه‌کاری
