از سید قطب تا داعش: چگونه ایده‌های اخوان‌المسلمین به نقطهٔ مرجعی برای جهادگرایی افراطی تبدیل شد؟

رابطهٔ میان اخوان‌المسلمین و جنبش‌های جهادی، صرفاً یک تلاقی زودگذر که بر اثر شرایط سیاسی یا اتحادهای موقت تحمیل شده باشد، نبود؛ بلکه ریشه‌های آن به مسیرهای فکری و سازمانی‌ای بازمی‌گردد که در نیمهٔ اول قرن بیستم شکل گرفت. این مسیرها با انتقال ایده‌های حکومت، جاهلیت و درگیری با دولت-ملت به ادبیات گروه‌هایی تکامل یافت که خشونت مسلحانه را به‌عنوان وسیله‌ای برای تغییر و تحمیل پروژهٔ سیاسی خود برگزیدند.
در طول دهه‌ها، سازمان‌های افراطی‌ای ظهور کردند که شعارهای متفاوتی مطرح می‌کردند و گاه به‌نظر می‌رسید که با اخوان‌المسلمین در تضادند. با این حال، شباهت در برخی ارجاعات فکری، مفاهیم وفاداری و اطاعت، و دیدگاه‌هایشان دربارهٔ اقتدار و جامعه، پرسش‌هایی را دربارهٔ خطوط تمایز میان اسلام سیاسی فعال و جنبش‌های جهادی‌ای که در نهایت به تکفیر جوامع و هدف قرار دادن نهادهای دولتی و شهروندان انجامید، دوباره برانگیخته است.
این موضوع در مطالعهٔ اخیر گروه تحقیقاتی و مشاوره‌ای ترندز که توسط دپارتمان مطالعات اسلام سیاسی این گروه در تاریخ ۲ نوامبر ۲۰۲۶ با عنوان «اخوان‌المسلمین و جهادگرایی سلفی: گسترش اندیشه و دگرگونی‌های خشونت» منتشر شد، بررسی شده است. این مطالعه تحلیلی تاریخی و فکری از رابطهٔ میان این دو ارائه می‌دهد و استدلال می‌کند که جهادگرایی سلفی جدا از ادبیات اخوان‌المسلمین ظهور نکرده است و ایده‌های سید قطب یکی از برجسته‌ترین پل‌های فکری را تشکیل می‌دهد که از طریق آن، مفاهیم اسلام سیاسی به سازمان‌های جهادی مسلح منتقل شده است.
از سازمان مخفی تا مشروعیت‌بخشی به خشونت
این مطالعه، آغازهای سازمانی اخوان‌المسلمین در مصر، به‌ویژه تأسیس آنچه «دستگاه ویژه» یا دستگاه مخفی نامیده می‌شد را توسط حسن البنا که نمایندهٔ شاخهٔ شبه‌نظامی این گروه بود، دنبال می‌کند. این دستگاه وظیفه داشت از رهبران خود محافظت کند و در صورت لزوم، اهداف سیاسی خود را با زور اجرا نماید.
این مطالعه استدلال می‌کند که این تشکیلات صرفاً یک جزئیات سازمانی نبود، بلکه بازتاب‌دهندهٔ دیدگاهی بود که زور و خشونت را یکی از ابزارهای ممکن برای دستیابی به پروژهٔ سیاسی گروه می‌دانست. این دیدگاه پیامدهایی داشت که به تجربیات بعدی فعالان و جهادگران نیز گسترش یافت. در این زمینه، وقایع سال ۱۹۴۸ یادآوری می‌شود؛ زمانی که اعضای دستگاه ویژه در ترور قاضی احمد الخازندار و پس از آن ترور نخست‌وزیر مصر، محمود فهمی النقراشی، پس از تصمیم به انحلال گروه، دست داشتند. یک مطالعهٔ دانشگاهی که توسط محقق احمد ابوالزلف در مجلهٔ «ادیان» در سال ۲۰۲۲ منتشر شد، جزئیات فعالیت‌های دستگاه ویژه، ساختار مخفی آن و مسئولیت آن در تعدادی از عملیات خشونت‌آمیز در آن دوره را مستند کرد.
طبق مطالعهٔ ترندز، تغییر فکری گسترده‌تر به‌ویژه با کار سید قطب در طول سال‌های زندانش مرتبط بود. نوشته‌های او مفاهیم جاهلیت، حاکمیت و مقابله با رژیم‌هایی را که به تفسیر او قانون شریعت را اجرا نمی‌کردند، توسعه داد. این مفاهیم بعدها به نقاط مرجعی تبدیل شدند که جنبش‌های مختلف جهادی برای توجیه درگیری مسلحانه از آنها استفاده
کردند.
منبع حفریات