عنوان ملی-مذهبی ابداع سحابی است. ان هم در زمانی که همه صحنه جامعه با اسلامی مزین می شد همه از ایران اسلامی و انسان اسلامی سخن می گفتند او از ملی- مذهبی گفت.
این نام در بستر زمان و مکان خودش مطرح شد که می تواند باز تغییر یابد.
چرا که الویت ایران بر هر عقیده و هر مرام و هم دولت –ملت براساسی دموکراسی و حقوق برابر شهروندی را باور دارد.
اما شورای فعالان م.م هم با بانی گری او شکل گرفت اما نهادی دموکراتیک شد که قواعد خودش را داشت.شورای به بهانه انتخابات 1378 مجلس شکل گرفت که بعد ادامه یافت. شکل کار به این صورت بود که جمعی با توجه به حمایت سحابی، در اذر ماه 1378 افرادی را برای چگونه گی کنش در انتخابات مجلس ششم دعوت کردند بعد از تشکیل جلسه اول جمع دعوت کنندگان کنار رفتند و هئیت اجرائی برای پیشبرد کارها انتخاب شد که شان اجرائی داشت که مصوبات جمع دعوت شده را اجرا کند.
اما این نهاد در عمل با سه دید مواجه بود. محفلی برای گفتگو، جبهه ای برای کار مشترک ،حرکت به سوی رفتار حزبی. سحابی به گرایش دوم باور داشت اما گاه مانند گرایش اول عمل می کرد و می گفت باید جبهه ای عمل کنیم تا روزی حزب شویم.
اما سحابی در مورد نهاد سازی دید دوگانه ای داشت. او باور به نهاد ساختن داشت اما پی گیری تشکیلاتی برای ان را نداشت.
ارزوی سحابی بعد از خودش حفظ جریان شورای فعالان ملی-مذهبی بود بار ها این را بیان می کرد که می گفت این نهاد باقی از من بماند بعد از خودم. این تکرار نشان از نگاه او به نهاد می داد.
(سحابی و هم هدی می گفتند آدم یا شاگرد یا نهاد یا تئوری همراه با تجربه باید یادگار بگذارد.)
اما رفتار عملی او در جهت الویت داشتن نهاد سیاسی نبود چرا که گاه فردی عمل می کرد و در رابطه با دیگران گشاده دست بود و هم گاه تصمیمات جمعی را زیر پا می گذاشت .
اگرچه در جمع دیکتاتوری نداشت مثلا اعمال نظر نمی کرد همان یک رای خود را اعمال می کرد برای نظرش پا فشاری در جمع نمی کرد ولی حق تحفظ را عمل می کرد که برای کار جمعی خوب نبود چرا که او جایگاه بالائی در جریان داشت.برخلاف نظر برخی او اصلا ساده و زود باور نبود کاری را قبول داشت پیش می برد.منتها بدون دیکتاتوری بر دیگران.
در این مورد مثال می زنم در مجلس ششم او نظرش حمایت از بهزاد نبوی در لیست شورای فعالان بود، ما مخالف بودیم. ما از 18 نفر در لیست جبهه مشارکت ایران اسلامی حمایت کردیم اما بهزاد نبوی در ان نبود سحابی تقاضای رای گیری کرد که نظرش رای نیاورد و تن داد بدون جو سازی در این مورد که خواسته اش رد شده بود گردن نهاد.
اما همین سحابی در شورای شهر دوم با وجودی که شورا حاضر به دادن لیست نبود لیست فردی داد.
مهندس در ایجاد رابطه تشکیلاتی برای م.م ها، به شهرستان می رفت تلاش زیادی هم می کرد که باید نهاد ساخت اما در این سفر ها او بیشتر دیدار عام داشت تا رفتار تشکیلاتی. دلیل این کار هم این بود که وی درک جبهه ای از تشکیلات داشت که البته باز این نگاه قصور او را نمی پوشاند چرا که درک جبهه ای هم باعث نمی شود که در سفر ها تخصیص وقت نکند. این حرف هدی بود که مهندس تخصیص وقت ندارد پس مخاطب او را با خود می برد. این مسئله گاه میان ما و مهندس برخورد ایجاد می کرد که صابر سختگیر تر بود او می گفت دیدار های سحابی باید کیفی باشد وقت زیادی او در رابطه با افراد می گذارد که فقط تمایل دارند شخصیت ها را ببینند بدون خروجی مناسب از این دیدار ها وقت قصد دیدار دارند، سحابی این دیدار ها را لازم می دانست. هدی این دیدار ها را زیاد از حد می دانست.
سحابی باور به مشارکت بیشتری افراد شهرستانی در تصمیمات شورای فعالان داشت این نظر در میان برخی از فعالان تهران طرفدار نداشت سحابی با جدیت می خواست که هئیت اجرائی شورای فعالان از تمام کشور باشند و نماینده داشته باشند. اما سحابی برای اموزش این افراد زیاد توجه نداشت. اگر چه به تخصص اهمیت می داد اما این تخصص را کارشناسی می دید نه تشکیلاتی. مهندس سحابی مخالف حضور زنان در هئیت اجرای شورا که شانی در شورا داشت، نبود، اما تلاش زیادی هم در این مورد نمی کرد.
سحابی و بسیاری از م.م و ملیون به کار حزبی، خوش بین نبودند قوائد حزبی را با رفتار و تجربه حزب توده می دیدند که توطئه جلوه می کرد بعد هم تجربه شهرام و رجوی جلوی چشمانشان بود. در نتیجه انسجام و اتحاد چند نفر در جریان که فعالتر بودن را مدام شک برانگیز می دیدند.
اما مشکل شورا این بود که افرادی با تجربه به دلایلی درست و نادرست به شورا نیامدند مانند محمد محمد گرگانی یا میثمی که می توانستند در کنار سحابی نقص تشکیلاتی شورا را کمتر کنند و باری که بر دوش سحابی بود را بکاهند.با این همه نگاه حزبی در میان جمع جایگاه نداشت و نگاه جبهه ای هم مشکل خود را داشت. نگاه جبهه ای در شورا به فرد گرائی گسیخته دامن می زد که مشکلات زیادی ایجاد می کر د.
مهندس سحابی نهاد شورا را سالادی می دانست که باید روزی آش شود. این واژه (روزی) را برای این می اورد که در انجام وظیفه خود نمی دانست . اما او به نهاد شدن شورای باور داشت. امروز شورا در تعلیق است و افرادی که سحابی را باور دارند چقدر می خواهند این شورا یا نهادی که جوهرش ایران باشد را به یاد سحابی و دیگر بزرگان این جریان تاریخی برپا کنند این جریان در تاریخ معاصر بازی گر بوده اگر چه از خطا هم در امان نبوده است.
