بازرگان در دادگاه نهضت ازادی در دهه40 سخنانی به این مضمون گفت. ما اخرین کسانی هستیم که با زبان قانون با شما حرف می زنیم.این نقد مهمی بود البته پیش گوئی نبود در این سال ها زمزمه کار مسلحانه باب شده بود.اما مشی چریکی، مشی غالب زمانه شد.
بازرگان در ده 50 در جواب نامه ای به دکتر یزدی به این مضمون می گوید ما در داخل هستیم و شرایط را بهتر از شما می دانیم بازرگان به شاخه نهضت ازادی خارج از کشور نقد داشته است به خاطر مشی رادیکال و مواضع سیاسی که ضد امپریالیستی می دانست.اما مشی شاخه خارج از کشور نهضت باب شد بعد رهبر این شاخه دبیرکل نهضت ازادی شد.
بازرگان در نوفل لوشاتو باور داشت که اگر الان انقلاب پیروز شود ما چیز اثباتی نداریم که عرضه کنیم.در خاطرات یزدی به این نظر بازرگان اشاره شده اما یزدی معتقد است که باید تا تنورداغ است نان را چسباند. اما روش خمینی عمل کرد و تا تنور داغ بود نان چسیبد منتها …
بازرگان در اوج روز های سقوط پهلوی انتقال قدرت ارام انجام بگیرد با شورای سلطنت و هم با قبول نخست وزیری بختیار از سوی خمینی به شرط استعفای بختیار و انتصاب او از سوی خمینی.اما در عمل نظام اسقاط شد و ایده بازرگان پیش نرفت.
در روز های 19 تا 22 بهمن روش نا کام بختیار باعث شد که سقوط نظام رخ دهد که با برنامه امریکا و هم بازرگان و هم غرب و هم نیت بختیار متعارض بود.بازرگان در عمل با توجه به خطای بختیار در تصمیم روز 21 بهمن برای انتقال ارام قدرت شکست خورد.
بازرگان و سنجابی و بختیار انقلاب ایران ضد دیکتاتوری می دانستند، نه ضد امپریالیستی.اما در عمل خمینی گفت انقلاب را به جهان صادر می کنیم و انقلاب شکل ضد شیطان بزرگ یافت.
بازرگان حکومت دینی را قبول نداشت؟ اما حکومت دینی مستقر شد.
بازرگان مواضع اش با نهضت ازادی ان زمان همخوان نبود.حتی کاندیدا شدن وی در نهضت ازادی در سال 1358 برای ریاست جمهوری رای نیاورد.
در نهایت بازرگان از اهداف انبیا گفت که برای خدا و اخرت بوده است.
بازرگان در دهه 1350 عبرت بود تا الگو. در دهه 1360 هم عبرت بود تا الگو. در دوره اصلاحات هم عبرت بود تا الگو، اصلاح طلبان می گفتند ما مانند بازرگان نشویم در نظام بمانیم. انان خاتمی را الگو می دانند.الان هم عده ای با ستایش از دوره پهلوی باز بازرگان را عبرت می دانند تا الگو.
اما بازرگان شکست خورد امروز اگر از او تجلیل می شود ایا قرار است او الگو شود یا نه فقط تجلیل است؟
به نظر می رسد فقط تجلیل است چرا که بازرگان الگو در مشی سیاسی و فکریش درست نقد و بررسی نشده است تا الگو قابل انتقاد و بررسی شود.
این که من یا دیگری به موردی برسیم بعد بگوییم بازرگان هم این را می گفت این مصادره به مطلوب است.
در نقد بررسی بازرگان باید هم به این نکته توجه کنیم او چرا میان چپ و شوروی، میان تفاوت مبارزه ضد امپریالیستی و چپ ایرانی تفاوتی نگذاشت.این مخالفت تا چه حد او در برابر روحانیت ملاحظه کار می کرد.
