سه شنبه ۱۲ام تیر ۱۳۹۷ , ساعت: ۰۸:۰۴کد مطلب : 108421 نسخه قابل چاپ

وطن مصدق- سحابی

در صبح رنگ پریده ۱۱خرداد ۱۳۹۰، به نیرنگ جان کش نامردمان، هاله سحابی، جسم بر زمین نهاد وروح از قفس پریده اش سر بر افلاک نهاد و پر کشید.

این درد، همچون انفجار ستاره ای، منظومه اش را به تلاطم انداخت وصبر صابررابه انتها رساند. در آستانه این سوختن بود که صابر گوهر واره واژه ای درمیان نهاد تا چکیده جان وروان و آرمانی از ایران توسعه یافته رادر تحققی عینی منعکس نماید.

هدی صابر ودلیرثانی در بیانیه اعلام اعتصاب غذای ترخود در مورخ ۱۲/۳/۱۳۹۰  می نویسند:( شاید این اقدام ما به سهم خود در شرایط وانفسای وطن مصدق- سحابی، مانع از تکرار این بیداگری ها علیه انسان های بی دفاع شود).

در متن این بیانیه تعبیر وانفسای وطن مصدق- سحابی از دوسو قابل اهمیت است. هم تاسف از نبودن چنین وطنی وهم ارج واحترام داشتن چنین وطنی. به تعبیری، غایتی  عینی ومحقق از آرمانی بزرگ وقابل دستاورد برای ایرانی که هدی صابر در ذهن داشت به خوبی قابل کشف است.

اما سوال اساسی این است که وطن مصدق- سحابی چیست؟

پرده اول: مصدق وحاکمیت ملی

هدی صابر در توصیف شرایط پذیرش نخست وزیری دکتر محمد مصدق در شماره ۵۳ ایران فردا-اردیبهشت ۱۳۷۸ می نویسد(مصدق …. به شرط تصویب طرح ۹ ماده‌اى خلع ید در مجلس، مقام رئیس‌الوزرایى را پذیرفت تا آرمان ملى شدن سراسرى صنایع نفت را تحقق و از امپریالیسم غارتگر انگلستان خلع ید کند. )

(مصدق پنج روز پس از قبول مسئولیت نخست‌وزیرى، در ۱۲ اردیبهشت ۳۰ به منظور معرفى اعضاى کابینه خویش در مجلس حضور یافت و برنامه دولت را در ۲ بند مشخص اعلام کرد:

«۱ – اجراى قانون ملى شدن صنعت نفت در سرتاسر کشور بر طبق قانون طرز اجراى اصل ملى شدن صنعت نفت در سراسر کشور مورخه نهم اردیبهشت ۱۳۳۰ و تخصیص عواید حاصله از آن به تقویت بنیه اقتصادى کشور و ایجاد موجبات رفاه و آسایش عمومى.

۲ – اصلاح قانون انتخابات مجلس شوراى ملى و شهردارى‌ها

محمد مصدق درشرایط سختی زمام نخست وزیری را در دست گرفت. اما در این مجال که توصیف وطن مصدقی است تنها به زوایایی از تفسیر درخشان هدی صابراز وضعیت آن دوران می پردازیم:

ایشان تحت عنوان شرایط عمومى اقتصادى قبل از استقرار دولت ملى می نویسد:

چنانچه بودجه را آئینه انضباط یا بى‌انضباطى مالى دولت فرض کنیم از دقت به خلاصه تصویر بودجه‌هاى دهگانه دهه بیست چنین درمى‌یابیم که در مجموع سالهاى دوره مورد بحث تنها بودجه سالهاى ۲۱ و ۲۴ بدون کسرى است. کسر بودجه روبه‌رشد در نیمه دوم دهه بیست، در سال ۱۳۲۸ به برجسته‌ترین نقطه خود مى‌رسد تا آنجا که میزان کسر بودجه این سال معادل ۴۲/۸ درصد کل درآمدهاى بودجه است.۲

در این حال یک بخش کشاورزى با جمعیت متراکم، صنایع پراکنده و بى‌متولى، بخش خدمات روبه‌گسترش، بازار غیرمتشکل وبخش خصوصى بدون آمادگى از دیگر جلوه‌هاى نمایان اقتصاد لرزان دهه بیست محسوب مى‌شوند. در این دهه میل به واردات در اقتصاد ایران فزونى مى‌گیرد تا آنجا که ارزش واردات در دو سال پایانى دهه نسبت به سال میانى آن به ترتیب ۷۸ و ۳۶ درصد افزایش نشان مى‌دهد.۳ از سویى گرایش غالب سرمایه خصوصى دوره، نیز غیرتولیدى است).

در ادامه ضمن تشریح روند تهیه برنامه نخست عمرانی کشور تاکید می کند با توجه به وابستگی اجرای این برنامه به کمک های مالی بانک جهانی،( برغم خوش‌بینى‌هاى اولیه-برنامه اول عمرانی- از وام اعطایى بانک جهانى برخوردار نشد و در مواجهه با دوران نهضت ملى شدن نفت عملاً متوقف و از دستور کار اقتصاد ایران خارج شد. بدین گونه “پروگرام” هفت ساله به نسخه درمان اقتصاد ناپایدار مبدل نشد.)

بنابراین دولت مصدق در زمین سوخته اقتصاد ایران باید خون تازه ای تزریق می کرد. حاکمیت ملی کلا از بین رفته بود و حتی دولت انگلستان، دست به تفسیر ملی شدن نفت ایران می زند. هدی صابر می نویسد:

(در همان دوران تفسیر القایى انگلستان از اندیشه ملى شدن تفسیرى بود که گویى ملى کردن نفت تغییرى جدى در شرایط موجود را رقم نخواهد زد. “اتلى” نخست‌وزیر انگلستان در نطق رادیویى خود این گونه بیان مى‌دارد که:

“ملى کردن فقط بدین معنى است که ماده نفت مال ایران است و از زمینهایى استخراج مى‌شود که متعلق به کشور ایران است ولى هر دستگاه یا شرکتى که توانست آن را پیدا کند، تولید کند و تصفیه نماید، آن دستگاه یا شرکت، مالک نفت خواهد شد”.)

به تعبیر اتلی در واقع نفت یک سرمایه جهانی است و هیچ دولتی بجز بهره مالکانه حقی بر آن ندارد ومدیریت نفت در چارچوب وظایف حاکمیت ملی نیست.

دولت های پیش از محمد مصدق در واقع بر سر بهره مالکانه با انگلستان درگیر بودند. هم بهره مالکانه ملی وهم بهره مالکانه واگذاری بدون نمایندگی دارایی های ایران از سوی خود به بیگانگان.

این رویکرد از دولت داری چیزی جز تصرف حق عمومی و واگذاری آن به غیر نمی توانست باشد. دولت انگلیس هم که ازناتوانی فنی آنان دراکتشاف نفت اگاه بود ودر محاسبه بهره مالکانه درست عمل نمی کرد وبا  دولت های وقت اختلاف داشت.

با اینحال رها سازی مدیریت اقتصاد از سوی دولت های وقت وچشم سپردن به افزایش دریافتی از شرکت های نفتی، هم کسر بودجه ایجاد کرد وهم واردات را افزایش داد و هم صنایع ایران را به بیراهه برد.

وطن مصدقی، دراین وانفسای دولت و حاکمیت ملی تبلور یافت ورخ نمود. مصدق به صورتی چند وجهی از حاکمیت ملی ایران دفاع کرد. در واقع نهضت ملی شدن نفت ایران اگرچه صورت بندیش در چارچوب نفت پیش رفت اما اهدافی فراتر از مساله نفت را پیگیری کرد که ماندگار شد.

در مسیر استیفای حقوق ایران بر صنعت نفت، پرچم ایران در چارچوب «جشن خلع ید» بر سردراداره مرکزى شرکت در آبادان نصب گردید و”کمیسیون مشترک نفت” و هیئت مدیره موقت شرکت ملى نفت ایران برای اداره صنعت نفت در آبادان مستقر شدند.

“بر طبق ماده ۲ مقررات هیئت مختلط، هیئت مدیره موقت شرکت ملى نفت ایران داراى کلیه امتیازات لازم براى اداره امور شرکت اعم از اکتشاف و استخراج و توزیع و فروش و بهره‌بردارى خواهد بود و مؤسسات تابع شرکت سابق باید کلیه دستورالعملهاى هیئت مدیره موقت را اجرا نمایند”.

در همین روند چند چیز روشن می شود.۱-مدیریت منابع طبیعی هرکشور به عهده حاکمیت آن کشور است و دولت به نمایندگی از مردم، در مدیریت این منابع نقش ایفا می کنند۲- مدیریت منابع ملی در همه بخش ها بدون واسطه حق حاکمیت ملی است و بیگانگان نمی توانند این حقوق را از ملت ها سلب نمایند.۳- ترجیح واولویت اقدامات فنی وسرمایه گذاری با نیروهای داخلی وبومی.

این سه ویژه گی محصول تجارب متعدد تاریخی دوران معاصر از میانه های عصر قجری است. قرارداد تنباکو ورژی نمونه هایی از این اقدامات است که اگر چه منجر به عقب نشینی دولت ها در قبال خواست مردم گردید اما هیچگاه به رویه ای در دولت داری تبدیل نشد.

حتی مجالس مشروطه هم نتوانست تا مدت ها دربرابراتخاذ همان رویکرد گذشته نسبت به مساله نفت اقدام قابل ملاحظه ای انجام دهد. رضا شاه نیز موضوع نفت را ملی نمی دید ودر بهترین حالت، پول نفت را صرف امور نظامی می کرد.

اما مصدق هم در مجلس وهم در دولت، نگاه دولت داری را ارتقاء بخشید ومدیریت نفت رابه جزیی لاینفک از مدیریت ملی تبدیل کرد. بحث های بسیاری برانگیخت وساز و کار اداره منابع طبیعی کشورا تحول بخشید.

دولت مصدق، دولت مدیریت سرمایه های انسانی و فیزیکی کشور بود.تلاش مصدق تنها منحصر به ورود درآمدهای نفت، درچرخه اقتصاد کشور وارد نبود بلکه اجازه داد سرمایه های انسانی هم تبلور یابد. در واقع ملی شدن صنعت نفت، ملی شدن سرمایه های انسانی کشور هم بود.

مصدق تصویر تازه ای از وظایف دولت ارائه کرد که هرچند با کودتا علیه او خاتمه یافت اما ابعادی از آن ولو به صورت ناقص ادامه یافت واز سویی به عنوان چارچوبی مطلوب در دولت داری مورد توجه روشنفکران باقی ماند.

سیاست خارجی دولت مصدق که مبتنی بر موازنه منفی بود نیز هم فرصتی برای ابقای مطالبه دولت – ملت در عصر جدید بود وهم بازگشتی هوشمندانه با جایگاهی تاریخی وبویژه انسانی که در چارچوب آن می توانست، سرمایه های انسانی وفیزیکی را تبلور بخشد.

دولت مصدق، دولت کیفی کش نبود، او متوسط ها  را ارتقاء می بخشید وبا ارتقاء نگاهشان، تبلور ملی داد. صنایع داخلی ایران جان تازه ای گرفتند و چرخ صادرات غیر نفتی راه افتاد.

مصدق تور حاکمیت از درآمد نفتی را پاره کرد ونفت ودرآمد حاصل از دارایی های طبیعی را جایگزین تلاش وابتکار سرمایه های انسانی کشور نکرد.

بطور خلاصه وطن مصدقی، وطن نیروهای مولده، وطن بریدن از بیگانگان ودفاع از منافع عمومی و وطن حفظ ارزش دارایی های ملی است.

پرده دوم: وطن سحابی

عزت الله سحابی میوه آموزه های نهضت ملی شدن صنعت نفت بود. عزت الله سحابی درس های ملی شدن صنعت نفت را گسترش داد وآنچه محمد مصدق در ذهن داشت را به خوبی تئوریزه کرد.

هدی صابر زمانی بر سرمایه عزت الله سحابی تکیه جدی می کند، که پیشانی مهندس سحابی، آیینه وتصویر تمام قد از توسعه، حمایت از بورژوازی ملی به مثابه تلفیق امر سرمایه انسانی و تکنولوژی با یکدیگرو… ارائه می دهد.

مهندس سحابی درجای جای نوشته هایش بر این باور ودستاورد نظریش تاکید می کند که : (۱-نیروی انسانی هم مثل ثروت مادی باید داخل سیستم تولیدی معین سازمان بیابد وبا ترکیب مشخصی از عوامل کار وفن(تکنولوژی) وتدبیر( مدیریت) بیامیزد تا ماهیت(سرمایه) بیابد- چشم انداز ایران-شماره ۱۴- و۲- ما به بخش خصوصی که از راه غارت سرمایه، تجارت ، وزد وبند دولتی، واسطه گری ودلالی به انباشت سرمایه رسیده ، نمی توانیم امیدی داشته باشیم و۳- توزیع عادلانه درآمد، یک امر بسیار صحیح، ارزشی وآرمانی است که اگر درآمد از راه تولید نباشد، این توزیع از جیب منابع عمومی صورت می گیرد. ماهنامه فرهنگ توسعه- سیاست تعدیل درونگر)

تلخیص دیدگاههای مهندس سحابی کار دشواری است اما بخش مهمی از کوشش وتلاش فکری او برای گشودن مسیر سالم بورژوازی ملی وعدالت برآمده از برابری فرصت های تولیدی و…. دانست.

هدی صابر این تلاش مهندس را در اطلاعیه موسوم «به نام رفیق اول و آخر» مورخ ۱۲/۳/۱۳۹۰ چنین خلاصه می کند: (….حمایت از جوان اولان چهل – پنجاه، …، موضع گیری یگانه در قبال برنامه تعدیل ساختار اقتصادی و ادغام در اقتصاد سرمایه داری جهانی، پخشانی «دیدگاه» توسعه درون زا در ایران فردا و….)

از اینرو وطن سحابی، وطن نیروهای مولده، وطنی برخوردار از عدالت وتوسعه خود بنیاد و وطن عاری از رانت وفساد است.

مهندس سحابی ترسیم توسعه درونزا را در ترکیب وتلفیق نیروی انسانی و تکنولوزی می داند وهردوی این ها ضامن وحافظ توسعه هستند.

سحابی انباشت سرمایه خارج از تولید را چه به اسم حمایت از بخش خصوصی ویا به اسم عدالت بر نمی تابد.

مهندس سحابی حامی اعتراض نسل هاست و به تعبیر هدی صابر از جوان اولان بنیانگذار حمایت می کند هر جند در وطن مطلوب سحابی، جوان اولان نه معترض بلکه  حاملان مستقیم توسعه وکار حقیقی هستند.

وطن مصدق- سحابی چیست؟

وطن مصدق – سحابی، وطن چوب حراج زدن به منابع فیزیکی وطبیعی برای به بدست آوردن مشتی دلار نیست.

وطن مصدق-سحابی، وطن خام فروشی وجا زدن آن به جای صادرات نیست.

وطن مصدق- سحابی، وطن شخم زدن منابع فیزیکی وطبیعی وغارت آن نیست.

وطن مصدق- سحابی، وطن واردات نیست.

وطن مصدق- سحابی، وطن رانت نیست.

وطن مصدق- سحابی، بی احترامی به نیروی انسانی ودادن مشتی مدرک بی خاصیت دست آن نیست. در این وطن، نیروی انسانی در تلفیق با تکنولوژی ، ارزش آفرین است. در این وطن نیروی انسانی قابل تکامل و توسعه است ودر بین جلسات ودفاتر ستادی گک نمی شود. در این وطن، نیروی انسانی، هزینه جاری نیست و به همراه هزینه های عملیاتی سهم می گیرد ودر مسیر توسعه محاسبه می شود.

وطن مصدق-سحابی، وطن عوام فریبان نیست. آنها عدالت را رانت پوشش نمی دهند. عدالت واقعی در فرصت های برابر ودرکار واقعی تبلور می یابد.

وطن مصدق-سحابی، وطن توسعه خواهان است ودموکراسی بدیهی ولازمه وجودی آن.

به این فهرست باز هم می توان افزود اما هدی صابر جان بر سر تحقق وطنی نهاد که در آن کارآفرینان قربانی واسطه ها شده اند وصدایی جز واسطه گری بی مهار از آن به گوش نمی رسد

چاپ شده در نشریه پیام ابراهیم، شماره ۲۷، صفحه ۴۰

 

 


حوزه :
برچسب ها :

مخاطبان محترم، سایت ملی-مذهبی از دریافت نظرات سازنده شما برای بهبود کیفیت مطالب استقبال می کند. انتقادهای شما و راهکارهایتان می تواند تحریریه سایت را در افزایش کیفیت مطالب کمک کند.

این سایت از نظر هویتی ملی-مذهبی ، اما از نظر حقوقی مستقل است.