شنبه ۲ام بهمن ۱۳۹۵ , ساعت: ۰۳:۱۱کد مطلب : 100954 نسخه قابل چاپ

مکث مهندس بازرگان بر چموشی دوران

مقدمه:

مهدی بازرگان آن را عروسی دوم خود نامید ، استعفای نخست وزیر دولت موقت و کابینه اش و بازگشت مجددش به عرصه ی عمومی.

سر فصل انقلاب که شد بعد از اعلام حکم نخست وزیری اش ، خود را رییس دولت ۷۲ سال بعد از مشروطه دانست تا آرمانی تاریخی را یادآور شود و با مطالبات و جهت تاریخی آن تعیین نسبت کند.

انقلاب ایران در سیر خود بر استبداد تاریخی غلبه یافت و با تمام قیود و تبصره ها وارد عصر جمهوریت شد ، بازرگان نخست وزیر وضعیت انقلابی شد ، انقلابی که خود او از مجرای فکر و کنش و سازماندهی بر پیروزی آن موثر واقع شده بود. او یک سیاست مدار و مبارز کهنه کار بود که محل رجوع و اعتماد بسیاری از روشنفکران و علمای دینی قرار داشت و توافق بر روی نخست وزیری او زمینه ای از اعتماد نیروها را در پشت سر خود داشت ، اما این نوشتار کوتاه به تشخیص استراتژیک مهندس بازرگان در اتخاذ راهبرد دوران در دوره ی  پسا انقلابی و بعد از خروج از نخست وزیری می پردازد.

۱-وضعیت پسا انقلابی:

انقلابی با آمال تاریخی در ایران تفوق یافته بود ، پس از گسستن بندها و رهایی از انقیاد ، سرفصل  تثبیت نهادی مطالبات انقلابیون است ، فی الواقع آرمان در بستر زمخت و ناهموار واقعیت فرود  آمد ، بنابراین دوره ی انتقالی فقط به گذار از سلطنت مربوط نمی شد بلکه گذار از نهضت به نهاد و تاسیس نظم سازمانی جدید و همچنین گذار از ایده های آرمانی و وعده های موعود و معهود به تحقق و عینیت بود. زین رو حجم بار مسولیت تاسیس یک وضعیت جدید در شئون مختلف امری پیچیده و محتاج فضای همکاری بود اما حقیقت امر این بود که بیشتر کادرهای انقلاب به تعبیری از هدی صابر “نظام ناشناس” بودند و تحلیل و دریافت دقیقی از آیین کشورداری  و یا نظام بین الملل در دنیای جدید نداشتند این مشکل ، دردسرهای بازرگان و کابینه اش را دوچندان می نمود.

در ایران آن دوران یکی از علتهای رخداد انقلاب وجود گسل های اجتماعی و سیاسی و اقتصادی بود که  این گسل ها و تعبیه ی راه حل برای آنها مکانیزم و الزامات خاص خود را می طلبد و نظام ناشناسی و راه حلهای عاجل و آنی و به ادبیات آن روز انقلابی جای خود را به حل سیستماتیک و راه حل بنیادین اما زمان بر داده بود.

اتحاد دوران مبارزه در چگونه گی مواجهه با دشواره ها شکست و تشتت و منازعه جای آن را گرفت ، پرده ی اتمسفر انقلابی از روی گسل های واقعیت برداشته شد و شکافهایی چون مطلقیت و مشروطیت ، حاکمیت شرع یا حاکمیت قانون اساسی و شکافهای قومی و مذهبی و طبقاتی در اشکال مختلف ایدئولوژیک بازآرایی شد و این خود  تنش هایی بر زلزله ی انقلاب ۵۷ می افزود. تنشها به مرور رنگ و بوی قضایی و امنیتی و نظامی به خود گرفت و رانه های پر بسامد موافقین و مخالفین ساختار جدید منجر سبب اصطکاک منجر به استهلاک ،هدم نیروها و زاویه گرفتن و بسیاری از نیروهای ملی و چپ در اوان انقلاب شد و البته ناگفته نماند که در اویل مهندس بازرگان نیز برای جذب و نگهداشت و کاهش اصطکاک با جریانات چپ ایده و برنامه ای نداشت و بل تضاد محور با آنها برخورد می کرد و آنان نیز در آن وضعیت به نفع نیروهای سنتی-رادیکال چرخش نموده و آتش تهیه ی اقطاب و اعوان آنها در مقابل بازرگان را  تامین می نمودند . بازرگان به طور کلی برای مدیریت  نفرت عمومی و هیجانات طبیعی و البته بعضا برنامه ریزی شده جوانان و دانشجویان و چپها و بسیاری از انقلابیون نیز برنامه ای نداشت و این فقدانی منجر به خسران بود .

 

۲-چرایی استعفای بازرگان: به باورم پیش از آنکه بازرگان به دلیل آنچه خود ، نبود مدیریت واحد در کشور ، دخالتها و مانع تراشیهای  اقطاب مختلف سیاسی و مذهبی ضرورت استعفا را احساس کند مخالفین او بر بستری از یک زمینه ی اجتماعی و فرهنگی سوار بودند به طوری که موازنه ی اجتماعی قوای دوران نیز مساعد بازرگان نبود و غلبه با نیروهای سنتی-رادیکال بود .

بنابراین سنتی های تندرو در موازنه ی دورانی نقش سیاسی خود را نیز متجلی نمودند ، به نظر می رسد اگر در آن شرایط  مهندس بازرگان استعفا هم نمی داد به علت عدم پیشبرد امور در ورطه ی سقوط می غلتید زین رو فهم زیربنایی آن تحول و منازعه را باید در بسترهای  عینی احتماعی جست. زین رو مهندس بازرگان بر اساس یک واقعیت و جبر ریشه داری تغییر عرصه داد.

۳-استراتژیهای نیروهای سیاسی و تشخیص مرحله ی دورانی:مهندس میثمی بارها گفته است که” روزی از مهندس بازرگان سوال کردم شما چرا با آنکه برخی از اصول قانون اساسی را قبول نداشید به آن رای دادید؟ می گوید ایشان پاسخ دادند که بیم آن می رفت که نظام حلال و حرام  جایگزین نظام قانون اساسی شود”، این یعنی فهم شکاف دوران و آنچه در حال غلبه یافتن است بنابراین مهندس بازرگان چه هنگامی که نخست وزیر دولت موقت بود و چه بعد از آن به تشخیصی از دوران و مرحله جدید رسیده بود که بر اساس آن تشخیص و تحلیل ، عمل نمود.

نیروهای سیاسی که در قبل از انقلاب شکل بسته بودند و در انقلاب موثر افتادند به دلایل مختلف که در حوصله این متن نیست هر کدام پا در راه و یا بیراهه ای گذاشتند و برخی از جریانات چپ و مجاهدین خلق و نیروهایی در گنبد کاووس و کردستان پا در مسیر و استراتژی مسلحانه در برابر نظام جدید گذاشتند و راه انتحار در پیش گرفتند، برخی هضم در وضعیت جدید و مناسبات آن شدند ، بسیاری راه گریز و انفعال در برابر وضعیت جدید پیمودند ، فی الواقع وجه مهمی از دوران بعد پیروزی این بود که اتحادها و توافق ملی اولیه بر سر رفتن دوران سلطنت جای خود را به نزاعها و کشمکش ها داد و البته در وجه ستیزه جویانه به  آنتاگونیسم  در آن بستر پر آشوب منجر شد. اعدام ها ،مشاجرات و مجادلات بر تصویب قانون اساسی ، ترورهای کور ، جنگ داخلی و خارجی ، تسخیر سفارت امریکا ، انقلاب فرهنگی و خرداد ۶۰ دامنه ی آتش منازعات و رقابتها را به اوج رسانده بود.

مهندس بازرگان اما راهی دیگر برگزید او با استعفا از نخست وزیری هم راه خود را از حافظان وضع موجود جدا کرد و انتقادات بنیادینی که ناشی از بیم او نسبت آینده ایران بود را مطرح نمود ، اما این انتقادات و مخالفت او با روندهای جاری نه او را به دام رادیکالیزم بی مایه و غیر معقول و ائتلاف با ناکجا آبادی ها کشاند نه به وادی تقوای پرهیز ، او با تعدادی از همراهانش برای مجلس شورای ملی کاندیدا شدند و رای درخوری آوردند و در آنجا نیز تریبون نقد روند جاری ای شدند که به باور مهندس بازرگان  عدول از فحوای آرمانهای انقلاب و بازگشت به عقب بود.

کاندیدای ریاست جمهوری شد و رد صلاحیت شد ، جمعیت دفاع از آزادی و حاکمیت ملت را با همراهی دیگر گروههای ملی و مذهبی در سال ۶۴ پایه گذاشت و صدای آرمانهای مشروطه تا انقلاب جمهوری خواهانه ۵۷ شد در طول جنگ و بعد از آن گفتگوی انتقادی مشفقانه و مصلحانه با حاکمیت را به رویه و رویکرد تبدیل کرد و البته آن صدا گرچه در بستری فرود می آمد که او را بر نتافتند اما بی شک او نقش پیشتاز و جاده صاف کن رویکرد اصلاح طلبی و گفتگوی انتقادی با حاکمیت و عرصه عمومی را در بعد از انقلاب گشود، نیروی پیشتازی که نه زمانزده و شتابزده و زودخواه ، بل با اعتماد به استراتژی اش آن “راه طی شده” را در مسیر سخت اصلاح بازسازی می کند ، او می داند که غلبه ی اجتماعی و سیاسی غالبا همراهی با او نیست زین رو با رویکرد شکافت در تقابل و تضادهای پرخشونت این مرحله تاریخی جدی ترین بانی رویکرد اصلاح طلبانه –البته با تلقی خودش- می شود و بر این وضعیت چموش  پرآشوب، مهار تامل و مکث می زند و زمان در امتداد او راهش را می یابد و سخن اش چون آبی راه خود را در تاریخ و در بستر اجتماع باز می کند .

بعد از آن هم نقدهای او علاوه بر وجوه ساختاری بعد معرفتی هم به خود گرفت .

۴-میراث راهبردی بازرگان برای دوران ما: رابطه ی وضیعت اخیر ما و استراتژی اصلاح طلبانه مورد نظر او راهبردی است، بازرگان فردی نهاد ساز بود و فعالیتهای اوصرفا به گفتگوی انتقادی با هیات حاکمه و یا مبارزه ی سیاسی مرسوم محدود نبود ، در کنار آن تشخیص های استراتژیک بازرگان در بسیاری موارد او را در جایگاه یک بانی و استراتژیست جای می دهد به مانند تشخیص تاریخی او هشدار به حکومت پهلوی که((ما آخرین گروهی هستیم که با زبان قانون با شما صحبت می کنیم)) ، او با نقد اسلام فوبیای هانتینگتون باز استراتژیهای نظام بین المللی و غربیها و منطقه ای و ملی را در باب این مساله به چالش طلبید و هنوز آن چالش بزرگترین جهان امروز است و البته اتخاذ راهبرد اصلاح طلبانه و تکیه بر قانون اساسی به عنوان بستر فعالیت این راهبرد هنوز محور فعالیت دوران اخیر است که اگر بتوان با رویکرد جامعه محور  بازرگان که در سال ۱۳۳۵  در نامه ای به صدر حاج سید جوادی بر آن تاکید کرده است نوید یک استراتژی ترکیبی خواهد داد ، بازرگان ایجاد نهادهای اجتماعی مبتنی بر نیازها با توجه به سلایق و توان افراد را در آنجا به عنوان راهکار بعد از کودتا مرداد ۳۲ مطرح می کند و می گوید:(( در این محیط سست و رقیق که توده ی ملت نام دارد ، رفته رفته الیاف و شبکه های مرتبط و شاخه های متبلوری ایجاد شده قلعه های کوچک محصوری در مقابل دستبرد عوامل مخرب محفوظ خواهد داشت و به زودی تمام جرمِ بی شکلِ بی اختیارِ ملت را به صورت توده ی منعقدِ همبسته یِ هم شکل در خواهد آورد)).

بازرگان در عرصه ی عمومی هم می تواند با گفتگوی انتقادی جدی و بنیادین اش برای اکنون و فردای ما الگویی از راهبرد و  کنش اصیل سیاست ورزی اجتماعی  باشد و هم با رویکرد به میکروفیزیک قدرت به مثابه قوام بخش و انسجام بخش توده ی بی سازمان باشد زیرا که سپهر عمومی قوی فرایند تمهید و گذار دموکراتیک را تسهیل و بر گشت ناپذیر می سازد.

 

منبع: ایران فردا


حوزه :
برچسب ها :

مخاطبان محترم، سایت ملی-مذهبی از دریافت نظرات سازنده شما برای بهبود کیفیت مطالب استقبال می کند. انتقادهای شما و راهکارهایتان می تواند تحریریه سایت را در افزایش کیفیت مطالب کمک کند.

این سایت از نظر هویتی ملی-مذهبی ، اما از نظر حقوقی مستقل است.