جمعه 13th نوامبر 2020 , ساعت: 02:11کد مطلب : 119023 نسخه قابل چاپ
ابوطالب آدینه‌وند

فیرحی در امتداد نائینی

 

 

دکتر فیرحی به مانند محمدعابد الجابری در کتاب تکوین عقل عربی تمدن اسلامی را تمدن فقه محور می دانست – در سفری که همراه او بودم؛ می گفت که جابری به واسطه یکی از شاگردانش برخی کارهای او را دیده و تشخیص و دیدگاه او را در تمرکز بر نسبت فقه و سیاست و مبانی مشروعیت قدرت ستوده است- دستگاهی که از نظر او واجد عقلانیتی بود که با نوسازی آن در امتزاج مفاهیم دوران نو و استخدام متدولوژی ها و همچنین چارچوبهای نظری جدید می توان آن را در سازگاری با تکثر سیاسی و نظم های دموکراتیک یافت. او در این راستا با گزینش پاره هایی از تاریخ اسلام و گزاره هایی در متون دینی و فقهی و نیز نظر به تاملات عالمان عصر مشروطه درباره نظریه سیاسی شیعه در عصر غیبت، برنامه پژوهشی منسجمی را سامان داده بود تا سامانه ای از اجزا سیاسی جدید چون مشروعیت مبتنی بر رضایت ، تکثر سیاسی ، حق شهروندی و نظام حزبی و… را مبتنی بر دستگاه قدیم(فقه) توجیه پذیر نماید. داوری درباره توفیق پروژه نظری او سنجش خردورزان را می طلبد.

فیرحی در فقه موجود هم امکان و فرصت می دید و هم موانع را، از این رو با جستجو در تاریخ مدینه و دولت- شهر پیامبر شبکه ای از قراردادهایی را مورد توجه قرار داده بود که بتوان با توجه به آن حکومت را “قراردادی اجتماعی” مبتنی بر رضایت و همزیستی مسالمت‌آمیز تفسیر کرد و همچنین تصلبهای دستگاه فقهی را بر روی رویکردهای دموکراتیک تر گشوده نماید.”صحیفه مدینه ” که قراردادی زمینی بین پیامبر و اقوام و ادیان مدینه بود در تلقی دکتر فیرحی منشور حقوق عمومی بود که حاصل یک ” توافق عمومی” بود.

دکتر فیرحی در رفت و برگشت دائمی بین صدر اسلام و دوران مدرن و تاملات عصر مشروطه بود تا بتواند در گفتگوی این افقها، منظرگاهی را پیش رو بگذارد که افق های سنت و مدرنیته به جای گسست های شکننده و ناسازگار در برهه هایی از دوران معاصر، در نسبتی از پیوست و هم پیوندی سازگار قرار گیرند. گرچه چنین برداشت می شود که توجهات تاریخی او در حوزه اندیشه سیاسی در رویکرد تاریخی او تا جایی پیش می رود که عقائد کلامی جواز می داد.

دکتر فیرحی در برنامه پژوهشی خود تمرکزی شگرف بر روی تبیین مشروعیت سیاسی از نظر نائینی در رساله ” تنبیه الامه و تنزیه المله” داشت و در بسیاری از تاملات خود منجمله در” آستانه تجدد”رای نائینی را در باب” حکومت شورویه ” ( دموکراتیک) را وا کاوید. از نظر او نائینی توانسته بود چنانچه دکتر سید جواد طباطبایی می گفت؛ فقه را به حقوق نوین تحویل کند البته بدین معنی که مبانی نظری آن تحویل را تمهید کرده بود.

نائینی در رساله خود به تاسی و تعلیم از کواکبی به نبرد با سرشت استبداد رفته بود. او در نظریه خود میدانی برای آراء جمهور تمهید کرد تا بتوان چیدمان دموکراتیک را بر روی آن سوار کرد. قِسم مهم و غالب پروژه فکری دکتر فیرحی، بسط و نوسازی و نیز تاملاتی جدید در امکانها وحفره های این نظریه بود. و در این راه پاره ای از نظریات سید محمود طالقانی و همچنین مرحوم منتظری متاخر را موید این تداوم می یافت.

ذکر منش او نیز حامل لطف است، منش گشوده و افتادگی و فروتنی نهادینه شده دکتر فیرحی تاثیر بسیار زیادی بر اخلاق پژوهش او گذاشته بود و همین او را به استقصاء کافی در منابع سوق داده بود . می توان در راه رفته با او نبود، اما دکتر فیرحی و آثارش به مثابه مرجعی خلاق برای فهم اندیشه سیاسی در اسلام ماندگار خواهد شد. حوزه ای که در آن – بی آنکه این گفته ارزش داوری در این زمینه باشد- کمتر برنامه پژوهشی به وزانت و قوام نظری کار او وجود دارد و حقیقتا با رفتن او وزنه ای از جامعه فکری اندیشه سیاسی ایران کاسته شد، مغموم از رفتن این روح پارساییم.

 


حوزه :
برچسب ها :

مخاطبان محترم، سایت ملی-مذهبی از دریافت نظرات سازنده شما برای بهبود کیفیت مطالب استقبال می کند. انتقادهای شما و راهکارهایتان می تواند تحریریه سایت را در افزایش کیفیت مطالب کمک کند.

این سایت از نظر هویتی ملی-مذهبی ، اما از نظر حقوقی مستقل است.