یکشنبه ۱۳ام دی ۱۳۹۴ , ساعت: ۱۰:۱۰کد مطلب : 89779 نسخه قابل چاپ

حبیب الله پیمان، روشنفکر سیاسی

پیمان ذهنی فعال و خلاق دارد که با وجود فشار امنیتی که بر زندگی اش حاکم بوده و هم مشکلات فراوانی  این فشار بر وی وارد کرده است سعی کرده به عنوان انسانی مسئول به آنچه می اندیشد و باورداشته عمل کند.بی گمان این زیستن برای مردی که زمانی رهبران و صاحبان مقام دراین کشور افتخار آشنایی با وی را طلب می کردند خود اعتباری محسوب می شود.

 متولد ۱۳۱۴ ه.ش است. شیرازی و ریشه عشایری دارد و با حافظ و فالش دمخور است. نامش را می توان در میان فعالان دانش آموزی در سال های ۱۳۲۸ در نشریه حزب مردم ایران یافت، فعالی از شیراز و بعد از آن در دوره دانشجوی در سالهای ۱۳۳۳ تا ۱۳۴۱ه.ش که سالهای پر تب و تاب دانشگاه هم فعال بوده، با نهضت مقاومت ملی همکاری موثر داشته ومسئولیت مهمی در نهضت مقاومت بر عهده داشته است.

در جریان ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ فعال بوده   و آنگاه در جریان  سیاسی -فکری جاما  در کنار نام دکتر سامی قرار می گیرد  ودر تمام این سال ها بارها بازداست شده است، اما بعد از ضربه به جریان  سیاسی جاما برای ۳ سال به زندان می رود، خلاصه  حکایت  از این قرار است  که این روشنفکر سیاسی به دلیل آرمانهایش همیشه در سختی زیسته است .

بنیانگذار جنبش مسلمانان مبارز در سال ۱۳۵۶ه.ش بود، جنبشی که  در سالهای ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۰ جریانی مطرح در فضای سیاسی ایران بود. بعد از این سالها هم به عنوان فعال سیاسی و هم دارای نظریه های سیاسی در مورد اصلاحات بعد از انقلاب با گرایش چپ در فضای سیاسی ایران حضور داشته است. در دوره اصلاحات هم با  شکل گیری شورای فعالان ملی-مذهبی  از  چهره  های شاخص  این جریان بوده و در سال ۱۳۷۹ ه.ش هم دستگیر و به مدت یکسال در زندان به سر برده است که بیشتر این زمان زندان انفرادی بود. بعد از آزادی هم به عنوان فعال سیاسی و  هم نظریه ساز فکری به کار خود ادامه داده است که از او چهره ماندگار در صحنه فکر و سیاست ساخته است . اما داستان زندگی پیمان فقط روایت سیاسی نیست.

 پیمان از وادی آرمان خواهی و اندیشه  توحیدی با نگاه عدالت طلبانه به سیاست آمده است ودردوره ای، از اندیشمندان مطرح جامعه بوده است که نظرات مخالف و موافق فراوانی داشته است.

در این مقاله کوتاه توجه ما به برخی از وجوه اندیشمندی این روشنفکر مسلمان است که در دوره های اندیشمندی روشنفکری در ایران در میان چهره های مطرح و گاه موثر آن حضور داشته است. دارای آثار قابل اعتنا در مورد مسائل مذهبی است که با نگاه علمی- اخلاقی به تبیین رابطه دانش زمانه با دین پرداخته است.

۱- دوره موثر بودن

اندیشه های دکتر حبیب الله پیمان متاثر از خدا پرستی سوسیالیست است  که از مرحوم نخشب متاثر شده، گرایشی ملی با دید عدالت طلبانه که خود را رقیب و نه دشمن ایده سوسیالیسم می دانستند، اما مصدقی بودند و مانند. آبشخوراین افکار روشنفکرانه که دین را دارای کنش اجتماعی وسیاسی می خواست هیچ گاه دکتر پیمان را رها نکرده است. همین دغدغه است که از وی در دهه ۱۳۴۰ تا ۱۳۶۰ نظریه پرداز موثر در جریان چپ مذهبی می سازد .

در آثار این دو دهه پیمان، مسائلی مطرح است که موضوع زمانه است، وی کنجکاوانه به این موضوعات می پردازد و آن را بسط می دهد. سرمایه و کار ومالکیت کتاب بحث برانگیز پیمان در این مورد است که تلاش می کند نشان دهد که اسلام برای کار ارزش قائل است و به نقش کار که به شکوفایی انسان منتهی می شود بیشتر از سرمایه اهمیت می دهد، در دوره ایده پردازی ورقابت با اندیشه مطرح زمانه که گرایش چپ بود این ایده پردازی بدون مصادیق قابل اجرا از سوی پیمان برای بسیاری از جوانان به عنوان توشه فکری قلمداد می شد تا بتوانند به مشکلات نظری خود فائق آیند.

اما ازآثار قابل توجه مهم دکتر پیمان دغدغه های فکری وی در مورد مسائل مذهبی چون نبوت و وحی و رابطه علم و دین و چگونگی این رابطه بوده است. پیمان در این مورد هم نظر پرورانده و هم به خوبی نظرات اقبال لاهوری را نقد و بررسی و شرح و بسط داده است و هم توانسته است با دید انتقادی، گسستی که در اندیشه بازرگان در مورد جدایی راه انبیا و بشر وجود داشته است را به نقد بکشد . چرا که بازرگان به جدایی راه انبیا با راه بشر اشاره مهم دارد که از نظر پیمان این جدایی در بحران نظری سازمان مجاهدین هم به تغییر ایدئولوژی درسازمان یاری رسانده است.

پیمان در مورد وحی و مکانیزم آن دارای نظر است که درسالها ی اخیردر ایران مورد بررسی و طرح قرار گرفت که آیا قران زبان پیامبر است یا کلام خداوند.

پیمان مدعی است که وحی الهام به پیامبر است که با زبان محمد بیان شده و قران از فرهنگ زمانه خود متاثر است. هم چنین پیمان در مورد تبیین وحی مورد نقد مرحوم مطهری هم قرار گرفته است که از نظر مطهری تمام روشنفکران مسلمان از اقبال تا پیمان و شریعتی و بازرگان در تببین ختم نبوت به ختم دیانت می رسند. این نگاه مرحوم مطهری در کتاب اصول فلسفه رئالیسم فصل بزرگی از کتاب را به خود اختصاص داده است. تلاش پیمان در مورد تبیین مکانیزم وحی با توجه به علم زمانه از نظر مرحوم مطهری به التقاط منتهی می شود  که از نظرمطهری پیمان هم چنین کرده است.

نظر پیمان در مورد این که قرآن الهام خداوند و با بیان محمد و متاثر از علوم زمانه است در میان روشنفکران مسلمان هم مخالف و منتقد دارد به عنوان نمونه بازرگان  پدر و پسروهم مهندس سحابی با این نظر موافق نیستند و دلایل خود را بیان می کنند.

این نظرپیمان در مورد وحی به نظر اقبال لاهوری نزدیک است که باور داشت تجربه باطنی پیامبر او را به دلیل تماس با کانون هستی که همان خدا است سرشار از دید و باوری می کند که می خواهد جهان را دوباره تعریف کند،  این تعریف است که تجربه پیامبررا از تجربه باطنی جدا می کند. اقبال در کتاب احیای فکر دینی در اسلام به این مورد پرداخته است.

 با این حال اندیشمندی که نگاه به تغییر اجتماعی دارد این نظر نمی تواند اساس مهمی در نگاه وی در در مواجه با تحولات اجتماعی باشد .

چه نقدی به پیمان وارد است؟

پیمان را همواره دغدغه تاثیر اجتماعی به نفع عدالت بوده است، نگاه راهبردی وی در میزان توان جریان دموکرات و عدالتخواه در ایران واقعی بوده است اما آنچه که مورد نقد است انتخاب همپیمان برای جریان عدالت خواه است. برخی این نقد را به پیمان وارد می کنند که در دهه ۱۳۶۰ در انتخاب همپیمان جریان عدالت خواه  جنبش مسلمانان مبارز به اشتباه رفته است.  که خود به مواضع سیاسی این دوره نقد وارد می کند .

با تمام این اوصاف، پیمان در تشخیص توان جریان روشنفکری در ایران دارای توهم نبوده است هر چند که این بحث مجال دیگری می طلبد. با این حال او در دهه ۱۳۵۰ تا ۱۳۶۵ه.ش روشنفکر موثر در جامعه ما بوده است.

 دوران مطرح بودن

تغییر زمانه گاه متفکر و اندیشمند را جا می گذارد. این تغییر ارادی نیست و عوامل گوناگون باعث انجام می شوند. دکتر پیمان سیاسی و اندیشمند مورد غضب حکومت است، او زیستی محدود در جامعه مدنی دارد، از طرفی در خواست های جامعه هم متفاوت شده است. نسل جوانی که در دوره  آزادی مدنی  پهلوی به دانشگاه می آمد و بعد سیاست را انتخاب می کرد مخاطب پیمان بود اما بعد از انقلاب داستان چیزی دیگری بود. فضای زیست مدنی بسته و سرکوب و فضای بسته دانشگاه که آزادی مدنی را هم تحت فشار قرار داده بود و هم همچنین تغییر ایده مطلوب جهانی که در زمان پیمان  عدالت بود و حال آزادی شده است به تحولاتی منجر شد.

 از طرفی هزینه ارتباطی پیمان برای مخاطب جوان گران تمام می شد و باعث شد که دکتر پیمان نتواند با مخاطب جدید رابطه موثر پیدا کند  با این همه محدودیت وی هم چنان به عنوان اندیشمند مطرح در جامعه حضور داشته باشد.

اگر چه به فعالیت تاثیر گذار سیاسی خود ادامه داده است و با جریان ملی-مذهبی در دوره اصلاحات به عنوان جریان تاثیر گذار وارد صحنه سیاست در ایران شد، با این حال او همیشه  دغدغه  اندیشه ورزی  داشته است. شاید اگر مجموعه آثار وی منتشر شود می تواند منبع مفید برای جریان روشنفکری مسلمان باشد چرا که نظرات وی در مورد نسبت دین و شریعت و هم در مورد وحی و هدف رسالت انبیا و هم چنین نگاه وی به نقش عرصه عمومی که در سالهای اخیر به آن توجه کرده است از مطالب قابل بحث و نظر است.

پیمان ذهنی فعال و خلاق دارد که با وجود فشار امنیتی که بر زندگی اش حاکم بوده و هم مشکلات فراوانی  این فشار بر وی وارد کرده است سعی کرده به عنوان انسانی مسئول به آنچه می اندیشد و باورداشته عمل کند.بی گمان این زیستن برای مردی که زمانی رهبران و صاحبان مقام دراین کشور افتخار آشنایی با وی را طلب می کردند خود اعتباری محسوب می شود.

در پایان باید اشاره کنم که زیست جریان ملی –مذهبی در نظام اسلامی مانند زیست امامان شیعه است که با زندگی خود به رفتار درست نزدیک بوده اند. اینان برای تحقق نظامی تلاش کرده اند که وارثان این نظام آن را به بیراه برده اند. گفتمان مذهبی  عدالت طلبانه را به حکومت ولایت مطلقه فقیه بدل کردند. همان چیزی که بنیان گذران حرکت مذهبی در ایران باور نداشته اند.

بازرگان و سحابی و حنیف نژاد و شریعتی و پیمان با وجود تفاوت مواضع به دنبال گفتمان دوران ساز مذهبی برای زیست انسانی در جامعه بوده اند هم چون امامان شیعه. البته در مورد بیشتر باید نوشت.


مخاطبان محترم، سایت ملی-مذهبی از دریافت نظرات سازنده شما برای بهبود کیفیت مطالب استقبال می کند. انتقادهای شما و راهکارهایتان می تواند تحریریه سایت را در افزایش کیفیت مطالب کمک کند.

این سایت از نظر هویتی ملی-مذهبی ، اما از نظر حقوقی مستقل است.