چهارشنبه ۱۴ام آذر ۱۳۹۷ , ساعت: ۰۳:۰۹کد مطلب : 110001 نسخه قابل چاپ

بازگشت؛ یادی از پروین بختیارنژاد

بازگشت پروین در دوران و زمانه ای که اصرار داریم بگوییم راه های رفته راه های بی بازگشت اند و فضا و هوا برای زندگی و زیست در سرزمین مادری ناایمن، ناشدنی و سخت است نقطه عطفی در مفهوم هجرت و مقوله مهاجران است.

پروین در کنار همسر و فرزندانش از خوف بازگشت همسرش به زندان و آغاز دور دیگری از دوندگی ها در قالب همسر زندانی و احساس ناتوانی از رویارویی با مخاطرات پیش رو با روانی خسته و زخم خورده و تنی سنگین از بیماری وطن را ترک کرد. هشت سال درهجرت و غربت زندگی کرد. به ما می گفت در هجرت اولین امنیتی که حس کرده بود رهایی از سندرم زنگ خانه بود؛ «به قول احمد زیدآبادی سندرم زنگ نابهنگام خانه » چون اینجا که بود مانند اغلب کنشگران سیاسی هر بار که زنگ خانه بی وقت و بوقت به صدا درمی آید بند دل همسر و مادر و فرزند پاره می شود که آمده اند ببرند. باید برای ماراتن نفس گیر دنبال عزیز گشتن و التماس برای ملاقات در ازای سکوت از آنچه نباید، آماده شد!

پروین هم مانند اغلب زنان و مردانی که بی مقدمه و از سر اعتراض به ستم سر از دنیای سیاست درمی آورند از کنشگری سیاسی به سوی کنشگری اجتماعی روی آورد. او به دلیل زندگی در فضای ناایمن سیاسی مانند دیگر زنان و مادران گرفتار در یک درماندگی آموخته شده که ناشی از مجادله و مبارزه با نیرویی به غایت نیرومندتر از توان اندک آدمی است؛ احساس ناامنی در اعماق جانش رسوخ کرد و بر تمامی روابط فردی و جمعی اش سیطره یافت. برای زنی از نسل انقلاب باورکردنی نبود آرمان های انقلابی که جان جوان و هویتش را معنا بخشیده بود به مؤثرترین عامل ناامنی در زندگی تبدیل شود و روابط فردی و خانوادگی اش را تخریب کند. برای زنان که از آنان انتظار می رود ایمنی بخش خانه و کاشانه خویش باشند در افتادن با نیرویی که بسیار قوی تر از حدود توانایی های جسمی و روحی آنان است، آسان نیست و تأثیرات مخربی بر روابط عاطفی و زندگی خانوادگی شان می گذارد.

پروین به هر دلیل و بهتر بگویم به هزار دلیل در تار و پود وچنبره احساس ناامنی مزمن گرفتار آمده بود. احساس می کرد هرکس زنگ خانه اش را به صدا درمی آورد چیزی می خواهد و مهم ترین « چیز » برای او امنیت کاشانه ای بود که می خواست با تحمل فشار زیاد و به قیمت از دست دادن سلامتش تأمین کند. فکر می کرد آنچه پشت در خانه کمین کرده هرچه یا هرکه هست آمده تا مستقیم یا غیرمستقیم آرامش خاطر و خانه و کاشانه اش را از او بستاند. او فضای زیست زنانه نسل انقلاب را باور داشت که به طور اغراق آمیزی بر توانمندی ها و روحیات سلحشورانه زنان و مردان مبارز تأکید و تکیه می کرد و سعی می کرد همپای همسرش درد زندان و ناکامی ها و فقر و بیکاری های پس از زندان را تحمل کند و دم برنیاورد. این تابلو زیبایی از زندگی کنشگران سیاسی است، اما با واقعیت زندگی خانوادگی امروز و اکنون نسبت ندارد.

پس از بازگشتش روزی با هم صحبت می کردیم و او چنان که گویی از دور به تابلویی که در ذهنش از وضعیت خود کشیده بود می نگرد با حسرت از تخریب ناایمنی پایدار در جانش صحبت می کرد و می گفت که چگونه هر چیز کوچکی در احساس ناامنی مزمن در روانش تبدیل به هیولا می شد و چگونه هر نسیم مختصری در ذهن ناایمن او در قد و قامت توفان جلوه می کرد. همین جا بود که با صدای خوشش ترانه قدیمی از ویگن را برایم خواند:

تا نسیمی می وزید

آشیانه می لرزید

ما ز بیم جان خود

بر سر هم پر می کشیدیم

هجرت برای پروین دبستان و مکتب و دانشگاه بود. در هجرت بود که پروین باور کرد ما در مقام انسان به دنیا می آییم و به دنیا تعلق داریم و گستره فضای آموزشمان تمامی آسمان و همه جای زمین است. وطن سکوی پرش و جایگاه فرودها و بازگشت های ماست. پروین در فرانسه به تدریج زندگی و زیست ایمن را یاد گرفت. با ترس ها و بیم ها و نگرانی های انباشته شده اش آشنا شد. درس پژوهشگری خواند. دید که معلمان فرانسوی اش چگونه به دور از هرگونه توهین و تحقیر برای یادگیری زبان و انجام تکالیف به او کمک می کنند. با دو چشم خویش دید زن فرانسوی که مشاورش بود چگونه با مهر حتی روزهای تعطیل به او زنگ می زند و از او می خواهد در خانه ننشیند و با رفتن به موزه ها و گشت وگذار در شهر روان آزرده اش را آرامش ببخشد و از گیر و بندهایی رهایی ببخشد که او را ناتوان و درمانده در کار خودش می کند. به چشم خود دید که زناشویی و روابط خانوادگی برابر در جهان آزاد و توسعه یافته یعنی چه. او دانست احساس ایمنی از درون و روان پرقدرت و سالم سرچشمه می گیرد. پروین دریافت قدرت بی قدرتان، مهربان بودن با خود و مشارکت و گستراندن این مهربانی ایمنی بخش با دیگری و دیگران است. مهربانی هایی از این جنس که از سر احترام به انسان و تعهد به انسانیت نسبت به او صورت می گرفت؛ پروین را متوجه ابعاد وسیع تر وجود انسانی خویش کرد. ابعادی که در شرایط ناایمن و در زندگی سیاسی که ناخودآ گاه و ناخواسته بر انسان ها تحمیل می شود هرگز امکان بروز و ظهور نمی یابند؛ به ویژه اگر زن و همسر مردی متعین باشی که سرمایه سیاسی جامعه محسوب می شود. در اینجا اگر زنی همسر مرد متعین سیاسی باشد، در همه حال از او انتظار می رود تابع و پیرو مشی سیاسی و اجتماعی او شود. احساس و بیان نارضایتی بی احترامی به مبارزه و آرمان و انتخاب مشی مستقل زن نوعی بی وفایی و اختلاف زناشویی محسوب می شود. بعضاً اصرار دارند شکست رابطه زناشویی را شکست آرمان و ایده های کنشگران قلمداد کنند. آنان بی رحمانه علل و عوامل شکست را مورد غفلت قرار می دهند. به واقع عدم تابعیت در عین وفاداری کار آسانی نیست، اما خاصیت و شگفتی زندگی و زیست آزاد و ایمن برای انسان این است که اراده و اندیشه اش جان می گیرد و غیرممکن ها را ممکن می سازد و تحقق می بخشد. پروین در پی آشنایی با چنین فضاها و انسان هایی با نوع دیگر زیست و زندگی آشنا شد و در خود توانایی و حتی نیاز بازگشت به سرزمین مادری و ساختن و زیستن و زندگی از نوع دیگر را حس کرد و جرئت و شهامت بازگشت در جانش شعله و رشد. او در بازگشت بیش از هر چیز در صدد پی ریزی سبکی از زندگی منفک از زیست پیش از رفتنش بود. نوع دیگری از زندگی که کمتر نمایشی و بیشتر بر واقعیت توش و توان تازه بازیافته اش استوار ساخته بود. از این رو در برابر احضارها و پرس وجوها صبور بود. زنگ تلفن و خانه دیگر او را از جا نمی پراند. به شوخی می گفت سندرم زنگ خانه ام معالجه شد، حالا باید سندرم گرانی و بی پولی را معالجه کنم. هرچند بیماری بی مروت جانش را گرفت، اما نتوانست حال خوش را از او بازستاند پروین خوشبخت و خوشحال رفت، چون توانست ولو اندک در همین فضا و دوران چنان زندگی کند که می خواهد و این بزرگ ترین کامی است که می توان از این دنیا گرفت.

وقتی پروین بازگشت، می خواستیم ابتدا نقش حامی، یعنی نقش آشنای زندگی در این فضا و دوران را ایفا کنیم، ولی خیلی زود دریافتیم آنچه ما را به سمت او می کشاند جذابیت نقل و انتقال تجربیات زیسته و بی بدیلش در هجرت و آشنایی با ویژگی های زنان سخت کوش دیاران دور بود. زندگی سخت اما توأم با تلاش و عرق ریزان خواهران هجرت کرده مان ما را نسبت به داشته ها و نداشتن هایمان آ گاه و هشیار می کرد. زیستن کنار پروین بازگشته، مانند نشستن و راه رفتن در هوای آفتابی بارانی زیر چتر رنگین کمان جذاب به نظر می رسید. حیف و افسوس برای ما که او را زود از دست دادیم و دست اجل فرصت درک بیشتر رنگین کمان ذهن زنی را از ما دریغ داشت که بازگشت به خویش و ایمنی درونی را تجربه کرده و زیسته بود. پروین را مانند دیگر زنانی که برایمان نماد سرمایه های انسانی اجتماعی بودند بر دوش زنان تشییع کردیم. همچنان که چند سال پیش پیکر مادر صلح، شهلا فرجاد را که نازنین زنی از تبار مبارزان راه آزادی و برابری بود بر دوش خود گذاشتیم و مشایعت کردیم و پیش تر از او نیز فریده ماشینی را بر دوش گذاشتیم که او را از دوشمان گرفتند و اجازه ندادند تا مزارش او را مشایعت کنیم.

تشییع زنانی که سرمایه های نمادین جامعه هستند به دست زنان دیگر، درواقع به معنای اصرار و تثبیت تفکیک جنسیتی در حوزه های مختلف نیست، بلکه برای جلب توجه جامعه ای است که نسبت به زنان و کنش های اراده گرایانه و معنابخش و هبوط و بازگشت آنان کم توجه است.

منبع: چشم انداز ایران


حوزه :
برچسب ها :

مخاطبان محترم، سایت ملی-مذهبی از دریافت نظرات سازنده شما برای بهبود کیفیت مطالب استقبال می کند. انتقادهای شما و راهکارهایتان می تواند تحریریه سایت را در افزایش کیفیت مطالب کمک کند.

این سایت از نظر هویتی ملی-مذهبی ، اما از نظر حقوقی مستقل است.