سه‌شنبه 26th نوامبر 2019 , ساعت: 10:11کد مطلب : 115176 نسخه قابل چاپ
سيد حسين موسويان در گفت‌وگو با«اعتماد» :

طرح صلح هرمز ترازوی وزن کردن نیت عربستان است

رابطه ایران و عربستان سعودی همچنان در جزر و مد است. گاه حادثه‌ای این رابطه را تا چند قدمی جنگ برده و گاه زمزمه‌هایی شنیده شده مبنی بر آنکه دو طرف در مسیر کاهش تنش قرار گرفته‌اند. ایران و عربستان سعودی جدا از رقابت تاریخی که با هم در این منطقه داشتند در چند سال اخیر فاز جدیدی از تنش در رابطه را تجربه کرده‌اند که بخش عمده این تنش نتیجه پرونده‌هایی غیر از رابطه دو‌جانبه تهران و ریاض بوده است. اگر از اندکی دورتر به ماجرا نگاه کنیم آغاز خیزش‌های مردمی در برخی کشورهای عربی ایران و عربستان را در تک‌تک این پرونده‌ها در دو سوی متفاوت قرار داد که البته اوج این تضارب منافع و ورود برای تغییر زمین بازی به نفع خود در پرونده‌های سوریه و یمن رخ داد. تهران و ریاض هنوز از پیچ و تاب تحولات جهان عرب خارج نشده بودند که مذاکرات هسته‌ای ایران با ۱+۵ وقت آغاز شد و زنگ‌های خطر در ریاض به صدا درآمد. عربستان سعودی به‌شدت از کاهش تنش میان تهران و واشنگتن وحشت داشت و البته به رسمیت شناخته شدن برنامه هسته‌ای ایران را مساوی با آزاد شدن قدرت منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تهران هم می‌دانست. در آن دوره زمانی برخی از کارشناسان اعتقاد داشتند که وزارت خارجه دولت نخست حسن روحانی باید همزمان با تعامل با سه کشور اروپایی به اضافه چین، روسیه و امریکا با بازیگران منطقه‌ای به خصوص عربستان سعودی هم وارد مذاکراتی موازی شود تا شاید از حساسیت ریاض کاسته شود. امری که به هزار و یک دلیل اتفاق نیفتاد و امروز برخی از همان کارشناسان یکی از علت‌های رفتار تهاجمی سعودی در قبال تهران را غفلت آن سال‌ها می‌دانند. با این‌همه ایران تنها پرونده‌ای نیست که محمد بن سلمان ولیعهد سعودی از زمان در دست گرفتن قدرت سیاسی در کشورش در آن با تندروی پیش رفته است.سید حسین موسویان، دیپلمات سابق و تحلیلگر ارشد مسائل منطقه در گفت‌وگوی اختصاصی با «اعتماد» از ریشه‌های بی‌اعتمادی در رابطه ایران و عربستان سعودی می‌گوید و تاکید می‌کند که اگر ولیعهد سعودی اراده سیاسی برای کاهش تنش داشته باشد تهران آماده گفت‌وگو است. موسویان در بخش‌هایی از این گفت‌وگو تاکید می‌کند که عربستان به سیاست فشار حداکثری دونالد ترامپ امید بسته تا در سایه آن با ایران به گمان خود تضعیف شده پای میز مذاکره بنشیند. مشروح این گفت‌وگو را در زیر بخوانید:

در چندسال اخیر ما شاهد تنش در رابطه ایران و عربستان سعودی بودیم. جدا از مجموعه تحولاتی که این تنش را رقم زد بسیاری از کارشناسان مسائل منطقه از جمله خود شما اعتقاد دارند که پس از انقلاب رابطه تهران و ریاض هیچگاه از عمق کافی برخوردار نشد و همواره نوعی از بی‌اعتمادی در این رابطه به چشم می‌خورد. امروز هم نمی‌توان بدون در نظر گرفتن دلایل این بی‌اعتمادی در قریب به ۵ دهه گذشته از آینده روشن حرف زد. به‌طور خلاصه می‌فرمایید که دلایل این بی‌اعتمادی تاریخی میان دو کشور چیست؟

هردو کشور نگرانی‌های جدی دارند. عربستان از صدور انقلاب یا ایدئولوژی شیعی ایرانی و ایران از صدور ایدئولوژی وهابیت سعودی احساس تهدید می‌کنند. عربستان از حضور یا نفوذ و یا به تعبیر خودش دخالت ایران در کشورهای منطقه به ویژه یمن، سوریه، عراق و لبنان و متقابلا ایران از حضور یا نفوذ و یا دخالت عربستان دربحرین، لبنان، سوریه، عراق و غیره نگران هستند. عربستان و کشورهای حوزه خلیج فارس قدرت، وسعت، نیروی انسانی وجمعیت ایران همراه با تمدن و تاریخ امپراتوری فارس‌ها را پتانسیل تهدید حاکمیتی و ایران نیز اتحاد عربستان و برخی از کشورهای حوزه خلیج فارس با امریکا و اسراییل علیه ایران را تهدید حاکمیتی خود می‌دانند. عربستان و متحدانش قدرت موشکی و توان هسته‌ای ایران را نشانه اهداف سلطه‌جویانه ایران و در مقابل ایران نیز صادرات صدها میلیارد دلار پیشرفته‌ترین تسلیحات امریکا به عربستان درکنار حضور نظامی امریکا درمنطقه را نشانه اهداف سلطه‌جویانه امریکا و متحدانش می‌داند. این نکات گوشه‌ای از دلایل بی‌اعتمادی متقابل است.

فکر می‌کنید ادامه رابطه خصمانه میان ایران و عربستان به انضمام کشورهای همراه سعودی یعنی بحرین و امارات تا چه اندازه می‌تواند دو کشور را به فاز خصمانه و گزینه نظامی نزدیک کند؟ یعنی تنش با ایران در منطقه بحران زده غرب آسیا را در راستای منافع خود می‌داند یا به دنبال تغییر به نفع خود در ایران از طرق دیگر مانند تحریم اقتصادی و فشار سیاسی است؟

عربستان و متحدان عرب این کشور ظرفیت حمله نظامی به ایران را ندارند. اسراییل هم علیرغم تمام تهدیدهایش، چنین ظرفیتی ندارد. اسناد وزارت خارجه امریکا که توسط ویکی لیکس منتشر شد، ثابت کرد که عربستان و متحدان عربش در دوره ریاست‌جمهوری بوش از سال ۱۳۸۴ یعنی آغاز دوره ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد از واشنگتن خواسته‌اند که عملیات نظامی علیه ایران انجام دهد. جان کری وزیر خارجه دولت باراک اوباما (رییس‌جمهور پیشین امریکا) هم رسما اعلام کرد که عربستان، اسراییل، امارات و مصر مرتب از دولت اوباما می‌خواستند که به ایران حمله کند. تکلیف دوره دونالد ترامپ هم که روشن است. با آغاز دوره ترامپ، محمد بن سلمان ولیعهد عربستان رسما اعلام کرد که جنگ را به داخل ایران می‌کشانیم. منتهی چون گزینه حمله نظامی امریکا به هر دلیلی عملی نشده است، عربستان و اسراییل و متحدان عرب امریکا با تمام قدرت از سیاست فشار حداکثری ترامپ به عنوان کف خواسته‌های‌شان حمایت کرده و می‌کنند.

در این سال‌ها عربستان به بهانه نفوذ ایران در کشورهای مختلف از لبنان تا سوریه و عراق و بیش از سه مورد نخست در یمن دخالت سیاسی، امنیتی و نظامی کرده است. فکر می‌کنید تا چه اندازه سیاست‌های منطقه‌ای ایران سعودی را به چنین سمتی سوق داده است؟

ظهور نشانه‌های اقتدار منطقه‌ای ایران قطعا یک عامل سیاست‌های تهاجمی عربستان است. اما عامل مهم‌تر این است که امریکایی‌ها از زمان اوباما به عربستان و متحدان عرب منطقه‌ای خود گفتند که ما از این به بعد پول و خون برای شما نمی‌دهیم. حمایت کامل لجستیکی، اطلاعاتی، تسلیحاتی، سیاسی و امنیتی می‌کنیم به شرط آنکه هزینه آن را بپردازید اما برای حفظ حکومت‌های شما، خون سرباز امریکایی را هدیه نخواهیم کرد. لذا خودتان باید مسوولیت عملیات نظامی در منطقه را عهده‌دار باشید. عامل سوم هم شخص محمد بن سلمان است. از زمانی که وی رهبری عملی عربستان را به دست گرفته، سیاست‌های خارجی و منطقه‌ای و داخلی عربستان به‌طور گسترده‌ای تغییر کرده است.

فکر می‌کنید چرا عربستان سعودی برای مقابله با آنچه که به هرحال نفود ایران می‌خواند دست به قدرت نرم نبرد و مثلا از طریق کار بر روی افکار عمومی کشورهایی چون لبنان یا عراق تلاش نکرد رقابت با ایران را ادامه بدهد و سیاستی تهاجمی در قبال تهران اتخاذ کرد؟ سیاستی که طبیعتا بخشی از دود آن به چشم خود سعودی‌ها هم چه از حیث سیاسی و حیثیت بین‌المللی و چه از منظر امنیتی رفته است؟

عربستان هم مثل امریکا به ویژه در دوره ترامپ از تمام ظرفیت خود از جمله جنگ نرم علیه ایران استفاده کرده و ادامه می‌دهد. امید عربستان و متحدین منطقه‌ای‌اش این است که اگر سقوط نظام جمهوری اسلامی مقدور نشد، حداقل با سیاست فشار حداکثری امریکا، ایران به زانو درآید و سپس با ایران ضعیف و درمانده و زمینگیر مذاکره کنند که حداکثر امتیاز را بگیرند.

برخی زمزمه‌ها در ایران شنیده می‌شود مبنی بر اینکه سعودی و امارات به اضافه بحرین متن ابتکار جدید ایران با عنوان طرح صلح هرمز را دریافت کرده‌اند و می‌توان این عدم رد طرح را نشانه‌ای از احتمال قرار گرفتن تهران و ریاض در مسیر کاهش تنش دانست. شما تا چه اندازه به شکل‌گیری چنین فضایی خوش‌بین هستید؟ و سوال مهم‌تر آنکه چرا عربستان سعودی باید در شرایط موجود که به هرحال ایران تحت فشار شدید اقتصادی از سوی امریکا قرار دارد، رابطه ایران با اروپا به دلیل برهم خوردن عدم توازن در برجام شکراب شده و توافق هسته‌ای در چند قدمی فروپاشی قرار گرفته به دنبال تنش‌زدایی از رابطه با ایران باشد؟

تا زمانی که عربستان به تقابل حداکثری فعلی امریکا با ایران و شانس موفقیت سیاست فشار حداکثری ترامپ امیدوار باشد، وارد گفت‌وگوی جدی و صادقانه برای یک توافق جامع و درازمدت با ایران نخواهد شد. هم‌اکنون عربستان و امارات مرتب در پشت پرده از امریکا به خاطر عدم واکنش علیه ایران به حمله نظامی به تاسیسات نفتی آرامکوی عربستان و چهار کشتی در بندر الفجیره امارات، شدیدا گلایه مند هستند و توقع دارند در صورت تکرار این نوع حوادث، ترامپ به ایران حمله کند. یک امریکایی به من گفت محمد بن سلمان به امریکایی‌ها گفته اگر بنا باشد ما از شما صدها میلیارد دلار اسلحه بخریم و حمله‌ای مثل حمله آرامکو به کشورم صورت بگیرد، این نوع پوشش امنیتی امریکا چه خاصیتی دارد؟

اخیرا ایران طرح صلح هرمز را رسما به شش کشور حوزه خلیج فارس و عراق پیشنهاد کرده است. این اقدام بسیار خردمندانه‌ای بود که باید در اولین ماه‌های ریاست‌جمهوری حسن روحانی انجام می‌شد چون در آن مقطع ایران با امریکا و قدرت‌های جهانی گفت‌وگوهای جدی هسته‌ای را آغاز کرده بود.

یکی دوماه بعد از آغاز ریاست‌جمهوری حسن روحانی، من مقاله‌ای در روزنامه الشرق الاوسط عربستان منتشر و پیشنهاد گفت‌وگو بین ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس برای ایجاد سیستم همکاری و امنیت جمعی در خلیج فارس را مطرح کردم. در آن مقطع یک مقام از دفتر ریاست‌جمهوری زنگ زد و گفت چون شما قبلا به آقای روحانی خیلی نزدیک بوده‌اید، بهتر است چیزی ننویسید و نگویید و خلاصه سکوت کنید. البته من گوش نکردم چون بعد از خروج از ایران، تصمیم گرفته بودم که به‌طور کامل از مسائل سیاسی جناحی داخلی فاصله گرفته و منهای اینکه رییس‌جمهور محمود احمدی‌نژاد باشد یا حسن روحانی، فقط از منافع مردم و کشور دفاع کنم. اعتقاد من این بود که با آغاز گفت‌وگوهای جدی ایران و امریکا و پنج قدرت دیگر جهانی در موضوع هسته‌ای، همزمان و به‌طور موازی، ایران باید گفت‌وگو با عربستان و سایر کشورهای عرب همسایه در مورد صلح منطقه‌ای را آغاز کند. این استراتژی موجب حفظ و تقویت برجام می‌شد ضمن اینکه روابط با عربستان و متحدین عربش، درشرایط متفاوتی بود. درعین حال اکنون هم طرح صلح هرمز ترازوی وزن کردن نیت عربستان و متحدانش درمورد گزینه صلح یا ادامه تقابل با ایران است. چون اگر واقعا خواستار یک همکاری و صلح دایمی باشند که طرح صلح هرمز می‌تواند بهترین و جامع‌ترین مبنا برای گفت‌وگو باشد.

تنش در رابطه ایران و عربستان سعودی دیگر یک اختلاف دو‌جانبه نیست بلکه پای کشورهای بسیاری از جمله یمن، لبنان، عراق ‌وسوریه و البته امارات و بحرین و قطر هم به این پرونده و منازعه باز شده است. تا چه اندازه فکر می‌کنید دو کشور بتوانند در چنین فضایی در مسیر کاهش تنش قرار بگیرند و تداوم این مسیر از چه تضمینی برخوردار است؟

بستگی به اراده سیاسی ولیعهد عربستان دارد. اگر محمد بن سلمان آمادگی داشته باشد، تهران برای گفت‌وگو و تفاهم آماده است و شانس توافق هم بالاست. درصورت توافق هم احتمال کاهش سطح تنش‌های موجود منطقه خیلی زیاد است. درعین حال همه مشکلات و بحران‌های جاری منطقه ربطی به تنش ایران و عربستان ندارد. فساد، فقر، ناکارآمدی دولت‌ها، دخالت سایر قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، اختلافات داخلی درکشورهای بحران زده، عوامل و فاکتورهای تعیین کننده‌ای هستند که حل و فصل آنها در اختیار ریاض و تهران نیست.

فکر می‌کنید اصرار ایران در مقطع فعلی برای آمادگی برای مذاکره با کشورهای عربی تعبیر به ضعف تهران نخواهد شد؟ ما از جانب ایران مرتبا پیشنهاد شاخه زیتون را می‌شنویم و از طرف مقابل حداقل در ملاعام جز سکوت چیزی نمی‌شنویم.

البته که ایران نباید اصرار کند اما ارایه طرح صلح هرمز لازم بود تا بهانه را از دست طرف مقابل بگیرد.

فکر می‌کنید فاکتوری به اسم اسراییل با تمام تلاش‌هایی که در چندسال اخیر برای بهبود رابطه با کشورهای عربی منطقه‌ای انجام داده از چه قدرتی برای چالش آفرینی در مسیر کاهش تنش احتمالی میان عربستان و ایران برخوردار باشد؟

من ۱۰ سال گذشته درکنفرانس‌های زیادی در مورد روابط ایران و کشورهای حوزه خلیج فارس شرکت داشته‌ام. اخیر یک مقام پیشین عالیرتبه مصر نکته‌ای را رک و پوست کنده و صریح به من گفت که من مضمون این نکته را از خیلی‌ها در چند سال گذشته شنیده بودم. این سیاستمدار مصری به من گفت: آقای موسویان! وقت خودتان را تلف نکنید. راه بهبود روابط با شورای همکاری خلیج فارس از ریاض می‌گذرد و راه بهبود روابط با ریاض هم از واشنگتن. ضمن اینکه دعوای فعلی سعودی و ایران فرصتی برای اسراییلی‌ها به وجود آورد تا روابط خود با کشورهای عربی را برقرار کنند و امتیازات تاریخی همچون پایتختی بیت‌المقدس را از امریکا بگیرند و لذا این امتیازی نیست که تل آویو هم به‌سادگی از دست بدهد.

چهار سال پس از آغاز جنگ یمن آیا راه‌حلی برای خروج آبرومندانه عربستان از این باتلاق قابل تصور است؟ این در حالی است که حتی اگر این جنگ پایان یابد عربستان در حالی از یمن می‌رود که جایگاه ایران در این کشور و رابطه حوثی‌ها با تهران (منظور رابطه معنوی و نه الزاما سیاسی است) اگر نگوییم بهتر نشده حداقل تغییر به سود سعودی هم نکرده است.

من از کانال‌های متعدد شنیده‌ام که سعودی‌ها تصمیم گرفته‌اند خودشان مساله را با حوثی‌ها حل کنند و ایران را از معادله یمن حذف کنند. سفر اخیر خالد بن سلمان، فرزند شاه سعودی و معاون وزیر دفاع این کشور به عمان هم فقط در همین رابطه بوده است.

حمله انصارالله به تاسیسات نفتی آرامکو و هدف قرار گرفتن اقتصاد سعودی را تا چه اندازه عاملی سرنوشت‌ساز در تغییر رویکرد احتمالی ریاض به تهران می‌دانید؟

این حمله وحشتی در ریاض، ابوظبی و واشنگتن و پایتخت‌های اروپایی ایجاد کرد که موجب نرم شدن لحن کشورهای عربی شد اما معلوم نیست که تاثیری در بهبود روابط داشته باشد. اگر آنها برای گفت‌وگو درمورد طرح صلح هرمز ایران اعلام آمادگی کنند، که معلوم می‌شود تاثیر مثبت داشته است درغیر این‌صورت خیر. بعد از این حمله هم اسراییلی‌ها و هم عربستان وارد گفت‌وگوهای مهمی با واشنگتن برای ارتقای سطح دفاعی خود شده‌اند که طبیعتا باعث افزایش حضور امریکا و صادرات تسلیحات امریکا به منطقه خواهد شد.

آیا می‌توانیم روزی را متصور باشیم که عربستان و ایران به عنوان دو قدرت منطقه‌ای به صورت مسالمت‌آمیز در کنار یکدیگر باشند و عربستان ایران را تهدیدی برای خود نبیند؟

البته آنها هم همین توقع را ازما دارند. منتهی این موضوعی است که احتیاج به زمان و یک برنامه کوتاه‌مدت، میان مدت و درازمدت برای اعتمادسازی دارد. تهران و ریاض باید اعتمادسازی متقابل را از گام‌های کوچک شروع کنند تا روزی به آن نقطه برسیم که هر دو کشور نقش، جایگاه و منافع یکدیگر در منطقه را به رسمیت بشناسند.

ما در چندسال اخیر شاهد انشقاق و شکاف در رابطه عربی – عربی کشورهای منطقه مانند شکاف در شورای همکاری خلیج فارس بودیم و البته پیش‌تر از آن هم تضارب آرا میان کشورهایی که به ظاهر در این گعده دوست هم بودند بیش از قبل شده بود. آیا فکر می‌کنید منطقه ما به ساختارهایی نیاز دارد که از تقسیم‌بندی‌های قدیمی مانند شورای همکاری یا اتحادیه عرب فاصله بگیرد و براساس منطق و ساختار جدید قدرت‌های منطقه‌ای شکل بگیرد؟

منطقه ما به‌شدت به یک سیستم همکاری جمعی درامور امنیتی، نظامی، سیاسی و فرهنگی احتیاج دارد. تا زمانی‌که فاقد سیستم و سازمان همکاری مشترک منطقه‌ای باشیم هم قدرت‌های خارجی درمنطقه ما مداخله خواهند کرد و هم روابط کشورها اعم از روابط عربی-‌ عربی یا عربی-‌ فارسی شکننده خواهد بود.

شما نسخه صلح پایدار در حوزه خلیج فارس را برمبنای «هژمونی وسلطه صفر» قابل دسترس می‌دانید. با توجه به روحیه‌ای که از عربستان سراغ داریم و تجربه تلخ رابطه محمد بن سلمان و تیم وی با ایران در چندسال اخیر چقدر رسیدن به چنین نسخه‌ای را عملی می‌دانید؟

اگر یک سیستم همکاری جمعی با حضور سه قدرت بزرگ ایران و عربستان و عراق و سایر کشورهای کوچک منطقه وجود داشته باشد، می‌توان مشکل را برطرف کرد. آقای فیشر وزیر خارجه پیشین آلمان در یکی از کنفرانس‌ها به من گفت که کشورهای اروپایی جملگی از هژمونی سه قدرت بزرگ اروپا یعنی آلمان و فرانسه و انگلیس نگرانی مشابه داشتند که با ایجاد یک سیستم جمعی مشترک یعنی اتحادیه اروپا، مشکل را حل کردیم. شما هم باید همین مسیر را به پیش ببرید. این مطلب آقای فیشر کاملا درست است. هردو جنگ جهانی دوم از اروپا و به خاطر تخاصم قدرت‌های اروپایی آغاز شد. اوضاع روابط فعلی ما و عربستان درحد تخاصم‌های تاریخی آلمان و فرانسه و انگلیس نیست. اگر آنها توانستند با عقل و درک و برنامه درست، مشکلات‌شان را حل کنند، ما هم می‌توانیم.


تا زمانی که عربستان به تقابل حداکثری فعلی امریکا با ایران و شانس موفقیت سیاست فشار حداکثری ترامپ امیدوار باشد، وارد گفت‌وگوی جدی و صادقانه برای یک توافق جامع و درازمدت با ایران نخواهد شد.

هم عربستان و هم امارات مرتب در پشت پرده از امریکا به خاطر عدم واکنش علیه ایران به حمله نظامی به تاسیسات نفتی آرامکوی عربستان و چهار کشتی در بندر الفجیره امارات، شدیدا گلایه مند هستند و توقع دارند در صورت تکرار این نوع حوادث، ترامپ به ایران حمله کند.

یک امریکایی به من گفت محمد بن سلمان به امریکایی‌ها گفته اگر بنا باشد ما از شما صدها میلیارد دلار اسلحه بخریم و حمله‌ای مثل حمله آرامکو به کشورم صورت بگیرد، این نوع پوشش امنیتی امریکا چه خاصیتی دارد؟

من از کانال‌های متعدد شنیده‌ام که سعودی‌ها تصمیم گرفته‌اند خودشان مساله را با حوثی‌ها حل کنند و ایران را از معادله یمن حذف کنند. سفر اخیر خالد بن سلمان، فرزند شاه سعودی و معاون وزیر دفاع این کشور به عمان هم فقط در همین رابطه بوده است.

حمله به تاسیسات آرامکو وحشتی در ریاض، ابوظبی و واشنگتن و پایتخت‌های اروپایی ایجاد کرد که موجب نرم شدن لحن کشورهای عربی شد اما معلوم نیست که تاثیری در بهبود روابط داشته باشد.

تهران و ریاض باید اعتماد سازی متقابل را از گام‌های کوچک شروع کنند تا روزی به آن نقطه برسیم که هر دو کشور نقش و جایگاه و منافع یکدیگر در منطقه را به رسمیت بشناسند.

عربستان به دنبال مذاکره با ایران ضعیف‌شده است.

سعودی به دنبال حذف ایران از معادله یمن است.

یک سیاستمدار مصری به من گفت: آقای موسویان! وقت خودتان را تلف نکنید. راه بهبود روابط با شورای همکاری خلیج فارس از ریاض و راه بهبود روابط با ریاض هم از واشنگتن می‌گذرد.


حوزه :
برچسب ها :

مخاطبان محترم، سایت ملی-مذهبی از دریافت نظرات سازنده شما برای بهبود کیفیت مطالب استقبال می کند. انتقادهای شما و راهکارهایتان می تواند تحریریه سایت را در افزایش کیفیت مطالب کمک کند.

این سایت از نظر هویتی ملی-مذهبی ، اما از نظر حقوقی مستقل است.