چهارشنبه 8th ژوئن 2016 , ساعت: 04:06کد مطلب : 94617 نسخه قابل چاپ
تفسير سوره شمس

دعا برای جامعه ساکت و مطیع بی فایده است

بسم الله الرحمن الرحیم

حکایت کرده‌اند مریدى ازعارفی خواست او را ارشاد کند. عارف گفت می‌خواهی من راهنمایی‌ات کنم یا خدا؟ گفت البته که اگر خدا راهنمایی کند خیلی بهتر است. عارف گفت می‌خواهی سخن ساده‌ی از خدا برایت نقل کنم ، یا سخنى که خدا برای آن سوگند هم خورده باشد؟ گفت چه بهتراز این! عارف پرسید می‌خواهی خدا بر این سخن یک سوگند خورده باشد یا هفت سوگند؟ (عدد هفت دلیل علامت نمادین کثرت است). گفت این که دیگر نور علی نور است. آن گاه عارف همین سوره‌ی «شمس» را برایش خواند که هفت سوگند دارد. این حکایت ساختگى باشد یا واقعی، در هرحال از اهمیت این سوره حکایت مى کند که بسیار هدایتگر و عبرت‌‌آموز است.

طبق معمول قرآن، ارتباطی بین این سوره و سوره‌های قبل و بعد آن می‌بینیم. قبلش سوره‌ی «بلد» بود که خواندیم، بعد آن هم سوره‌ی «لیل» است. یعنی سوره‌های نود و نودو دو. همچنان که بارها عرض کرده ام، سوره‌های قرآن پراکنده و بی‌‌ارتباط با هم نیستند، بلکه مثل فصول مختلف یک کتاب، هر سوره مطلب را از زاویه‌ای بحث می‌کند و به سوره‌ی بعد می‌سپارد و همینطور سوره‌ی بعد. یعنی سوره‌ها را نمی‌شود جابه‌جا کرد.

سوره‌های نود و نودویک و نودودو به‌نظر می‌آید که از سفری روحانی صحبت می‌کنند- سفری به سوی خدا ؛ سفری که در قرآن بسیار به آن اشاره شده است؛ مثل: وَإِلَیْنَا تُرْجَعُونَ (۱)، إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعونَ (۲)، رجعت و بازگشت به سوی اوست. یا: إِلَى اللّهِ الْمَصِیرُ (۳) یعنی شدنِ حقیقی ما و کمال ما در حرکت به سوی خداست. اما درباره‌ی هر سفری از زاویه‌های مختلف می‌شود سخن گفت. یک وقت سخن درباره‌ی مقصد سفر است. محور بحث این است که به سوی کجا رهسپاریم و چگونه جائى است. و یک وقت هم راجع به انگیزه‌ی سفر صحبت می‌کنیم و اینکه چرا اصلاً باید به این سفر رفت. برای تجارت می‌ خواهیم برویم، یا گردش، یا می‌خواهیم دوستان و آشنایان و اقوام را ببینیم یا کارى دیگر داریم. خلاصه‌ی انگیزه‌ی سفرمان چیست؟ این خودش یک موضوع جداگانه‌ای است، ولی باز هم در راستای سفر است. و یک وقت هم هست که درباره‌ی سختی‌های راه صحبت می‌کنیم. مشکل است، طولانی است، خسته کننده است. یک وقت هم هست که می‌خواهیم اطلاعاتی راجع به سفر کسب کنیم. گاهی هم هست که درباره‌ی ضرورت سفر گفتگو می‌کنیم. و اینکه اصلاً چرا باید به این سفر رفت. بنابراین، راجع به‌یک مسافرت ساده از زوایای مختلف می‌شود گفتگو کرد. درباره‌ی سفر آخرت و آینده‌ و سرنوشتی‌ که انسان پس از ترک دنیا دارد هم می‌توان همان بحث‌ها را مطرح ‌کرد.

این سخن امام علی(ع) را شنیده‌اید که در دعای نیمه‌ شب خود می‌گرید و می‌گوید :آهِ مِنْ قِلَّهِ الزَّاد، آه از اینکه کم‌توشه برداشتم و زادراهی ‌که با خود دارم اندک است. معمولاً در هرسفری، به ‌تناسب سفر، آدم با خودش چیزهایی می‌برد. مثلاً آب و غذا و زیرانداز و از این قبیل چیزها. برای هر سفری آدم متناسب با آن تدارکاتی می‌بیند. می‌گوید وای بر من که در خور این سفر مقدماتى فراهم نکره‌ام، آهِ مِنْ قِلَّهِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِیق، آن هم راهى که صد فرسخ و دویست فرسخ نیست، طُولِ الطَّرِیق، بسیار طولانی است، وَ بُعْدِ السَّفَر،ِ و سفرهم که یک ماهه نیست؛ سفر ابدیت است، وَ عَظِیمِ الْمَوْرِد (۴) و عظمت آنجایی که باید رفت. آدم در سفرهای عادی‌که مثلاً برای تفریح یا تجارت می‌رود، خوب، این‌قدر مهم نیست، ولی وقتی که می خواهد به جهانی سفر کند که: عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالأَرْضُ (۵) وسعتش به اندازه همه کهکشانهاست، سفر بی‌نهایت به ابدیت است، آن وقت مسئله‌ی زادراه اهمیت فوق‌العاده‌ای می‌یابد. وقتی آدم سرش را زمین گذاشت، هم زمانش بی‌نهایت است و هم مکانش: طول طریق و بُعد سفر. و همه‌ی ما مسافر این راه هستیم.

در این سوره‌ها از زوایای مختلف راجع به این سفر سخن گفته است. چنان که دیدیم. سوره‌ی قبل، سوره‌ی «بلد»، صحبت درباره‌ی سختی‌های این سفر بود. این شعر حافظ را حتماً شنیده‌اید که می‌گوید:

در بیابان گر به شوق کعبه خواهی زد قدم                     سرزنش‌ها گر کند خار مغیلان غم مخور

یعنی اگر آدم برای سفری شوق داشته باشد، اگر راه آن سنگلاخ و پر از ناهمواری هم باشد، نباید غم بخورد و ترس به خود راه بدهد. در سوره‌ی «شمس» صحبت ازهمین «خار مغیلان» است.

در سوره‌ی «شمس» هم باز سخن از چندگانگی‌ و تقابل‌ها و تعارض‌هاست، ولی بیشتر بر محرک و انگیزه‌ی آنها متمرکز شده است. هفت سوگند آغاز سوره هم همین‌طور. سوگندها با «واو» شروع می‌شود، «واو» قسم: وَالشَّمْسِ، سوگند به خورشید. وَضُحَاهَا. و سوگند به پرتو نور آن. خورشید، هم جرمش ما را تحت تأثیر جاذبه‌ی خویش قرار می‌دهد و هم تشعشعات نورى و غیر نورى آن. نیروی انفجارى درون خورشید که حرارت آن به چند میلیون درجه مى رسد، ناشی از فعل و انفعالات هسته‌اى تبدیل هیدروژن به هلیوم است که به‌صورت الکترومغناطیس یا امواج نوری ساطع مى گردد. پس، سوگند هم راجع به جِرم خورشید است و هم به روشنایی و پرتوهاى آن.

نوبت‌های گذشته عرض کردم که پیدایش هر ستاره درخشان در آسمان ناشی از دو نیرو است: یکی جاذبه، که ستاره را فشرده و کوچک می‌کند، و دیگر نیروی دافعه ناشى از انفجار درونی که می‌خواهد ستاره را منفجر کند. این دو نیرو و انرژی وقتی به تعادل می‌رسند، ستاره متولد می‌شود و هر وقت سوخت درونی ستاره در فعل و انفعالات هسته اى تبدیل ئیدروژن به هلیوم تمام شود، با غلبه نیروى جاذبه، ستاره شروع می‌کند به منقبض شدن. پس در چالش میان جاذبه و دافعه است که حیات و حرکت در جهان ماشکل مى گیرد. نیروی جاذبه‌ی کیهانی، ستاره‌ها را در مداری واحد هماهنگ به گردش درمی‌آورد و زمین در حرکتى وضعی و انتقالی، هم به دور خودش می‌ گردد و هم به دور خورشید. همه‌ی اینها ناشى ازربوبیت وحکمت فوق‌العاده‌ای است که بر جهان هستی حاکم است.

قرآن درباره‌ی خورشید می‌گوید: سِرَاجًا وَهَّاجًا.(۶) خورشید چراغی «وهّاج» است. «وهّاج» یعنی دایماً درحال تشعشع؛ در حالی که ماه را می‌ گوید منعکس کننده‌ی نور است؛ در قدیم فکر می‌ کردند که ماه هم مثل خورشید از خود نور دارد و در قرون اخیر است که فهمیده‌ا ند که ماه از خودش نوری ندارد و نور خورشید را باز می‌تاباند، اما قرآن هزاروچهارصد سال پیش این مطلب را گفته است.

وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا. سوگند بعدی به ماه است، زمانی که: تَلاها، در پی خورشید می‌رود و پرتو آن را به ما می‌تاباند. شب هنگام که یکطرف زمین پشت به خورشید دارد، ماه است که نور آن را به ما مى تاباند. در جهانِ معنا هم این قاعده برقرار است؛ یعنی کسانى غیرمستقیم، می‌توانند نور هدایت را بر ما بتابانند. اگر خدا را خورشید جهان هستی بدانیم، پیامبران، اولیاء خدا، هدایتگران و راهنمایان بشرى ماه هاى جهان و بازتاب دهندگان پرتو خورشید هستی در ظلمت هاى ظالمان زمانه هستند.

وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا. سوگند به «نَهار». «نهار» چیست؟ روز. إِذَا جَلَّاهَا. هنگامی که متجلی می‌سازد، آشکارسازد. تجلی دادن یعنی آشکار کردن. اما این «ها»ی ضمیر به چه برمی‌گردد؟ به شمس. پس، روز است که خورشید را تجلی می‌دهد. یعنی تا روز نشود اجسام معلوم نمی‌شوند. به عبارت دیگر، خورشید نیاز دارد به چیزی که خود را در آینه آن نشان دهد. خداوند ارزش‌هایی آفریده است، ولی تا مصداق عینی برای آنها نباشد و انسان‌هایی آنها را در وجود خود مجسم و متحقق نکنند، حقیقت آنها معلوم نمی‌شود. مثلاً اگر آدم خوب نباشد، «خوبی» از کجا می‌تواند آشکار و پدیدار ‌شود؟ تا شهادت انسان‌ها نباشد، ایثار آنها نباشد، امانت آنها نباشد، این صفات چگونه تحقق خواهد یافت؟

و برعکس: وَاللَّیْلِ إِذَا یَغْشَاهَا سوگند به شب موقعی که آن را فرو می‌پوشاند . می‌بینیم در اینجا بر عکس ِ تجلی دادن، بروز دادن و آشکار کردن، از پوشاندن و پشت کردن یاد شده است و این خصیصه‌ی آدمی است که می‌تواند با اعمالش حق و حقیقت را آشکار کند و تحقق بخشد، و یا حقیقت را بپوشاند. درواقع از طبیعت دارد مُدل می‌گیرد. یعنی همان‌طورکه شب خورشید را می‌پوشاند، انسان‌هایی هم که صفت شب دارند، حقایق الهی را منکر می‌شوند و می‌خواهند حقایق ابدی را که پرتو خورشید جهان هستی است بپوشانند. درحالی‌که مؤمنان مثل روز تجلیگاه حقیقت‌اند و آن را جلوه‌گر می‌سازند.

وَالسَّمَاء وَمَا بَنَاهَا. سوگند به «سَماء». «سَماء» چون با الف و لام آمده، به‌نظر می‌آید مراد از آن همین آسمان زمین باشد، و نه کل آسمان‌ها. این نکته را با توجه به آیات دیگر قرآن می‌توان دریافت. وَمَا بَنَاهَا. «ما» یعنی آنچه، عواملی، نیروهایی، علل و موجباتی که آسمان را بنا کرد و برافراشت. «بنّا» به کسی گفته می‌شود که آجر روی آجر می‌گذارد و دیواری را بالا می‌آورد. این طبقات یا جوّ زمین هم طبقه طبقه ساخته شده و بالا آمده، که البته مجال بحثش در اینجا نیست. درهرحال، قرآن اشاره‌وار بیان می‌کند که جوّ و اتمسفر زمین تحت تأثیر پوسته و لایه هاى مختلف زمین به‌وجود آمده است، تحقیقات علمی نیز نشان می‌دهد درادوارپیشین چنین فیلتر محافظی برای زمین وجود نداشت و بعداً جوّ آن در ارتباط با پدیده هاى روى زمین و فعل و انفعالات زیرین آن پدید آمد.

وَالْأَرْضِ وَمَا طَحَاهَا. سوگند به زمین و «آنچه» (ما)- که به‌صورت مبهم بیان شده- آن را گسترانید. اشاره است به همان عواملی که باعث گسترش زمین شد. می‌دانیم که میلیون‌ها سال قبل،‌ سطح کره‌ی زمین را آب پوشانده بود و طی میلیون‌ها سال بعد زمین از زیر آب سر بر آورد و گسترده شد و به‌تدریج شرایط محیطى برای زیست گیاهان و جانوران فراهم شد.

در جای دیگر می‌گوید: فَرَشْنَاهَا(۷) ما زمین را مثل فرش گسترانیدیم، یا آن را رام و آرام کردیم، در حالی که پیش از آن دایماً آتشفشان و زلزله رخ می‌داد. و در جای دیگر می‌گوید: سُطِحَتْ (۸) مسطحش کردیم. شاید نزدیک به بیست آیه درباره‌ی زمین سخن می‌گوید که چه مراحلی بر آن گذشته است. مثلاً مِهَادًا (۹) زمین را گهواره‌ و بستر و قرارگاه گردانیدیم. یا مَدَدْنَاهَا (۱۰) زمین را امتداد دادیم و گستردیم. یا قَرَارًا (۱۱) یعنی قرارگاه‌ و آرامگاهش قرار دادیم؛ یا بسطش دادیم، یعنی گسترده‌اش ساختیم. منظور اینکه تعبیرات مختلفی در قرآن درباره‌ی زمین آمده که همه اشاره به این نکته دارد که زمین به تدریج برای زندگی انسان به مشیّت الهی آماده شده است.

همه‌ی اینها مقدمه اى بود برای این سوگند: وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا. سوگندهای قبلی همه با الف و لام معرفه آمده، یعنی مشخص است، شب و روز، ماه و خورشید، زمین و آسمان، اما این یکی، که قسم به «نفس» است، نکره آمده و مبهم است؛ نکره به خاطر عظمت و شرافت این آفرینش یا به دلیلی دیگر. «نفس» یعنی جان، یا حیات. پدیده هاى ششگانه قبلى: خورشید و پرتوش، و ماه، شب و روز، جوّ زمین و گسترش سطح زمین، زمینه را فراهم ساختند تا حیات، که از بزرگ‌ترین آیات پروردگار است، پدید آید. در این باره که چرا نفس را نامشخص و نامعین ذکر کرده است، می‌توان گفت که حیات مراحل و انواع مختلف دارد تا به کمال جسمى یعنى وجود انسان رسیده است: و ما سوّاها. اشاره به حیاتی است که به مرحله‌ی تسویه و راستی و درستی رسیده است. پس، آن سوگندهای پیشین به عواملی است که باعث تسویه‌ی جان و نفس و حیات آدمى شد.

خداوند وقتی به فرشتگان فرمان داد در برابر آدم سجده کنند، اعلام می‌کند: فَإِذَا سَوَّیْتُهُ. وقتى او را خلعت «تسویه» پوشاندم. وَنَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِی (۱۲) و از روح خود در او دمیدم. اکنون بر او سجده آورید. حیات از مرحله‌ی حضیض، که اشکال ساده‌ی گیاهی داشته، به جانوران آبزی رسیده و همچنان تکامل و تحول پیدا کرده به دوزیستان و بعد پرندگان و بعد حیوانات و بعد پستانداران و بعد نوع انسان و بعد به مرحله‌ی «تسویه»‌ و آدم شدن او رسیده است.

آنگاه که به این حدّ از کمال رسید، فَأَلْهَمَهَا خدا به او الهام کرد. چه چیز را؟ فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا. هم بی‌تقوایی را و هم تقوا را. هم راه بدکاری و هم راه پرهیزگاری را. پیش از آن هدایت طبیعی داشت؛ هدایتی ساختاری که هر موجودی دارد؛ یا بگوییم هدایت غریزی؛ اما از این به بعد هدایت عقلی شده است. همچنان‌که خورشید و ماه در مدار خودشان حرکت می‌کنند و هیچ چیز در جهان از مرز و حد خود تجاوز نمی‌کند، خداوند به انسان هم، که کمال آفرینش است، الهام کرد که حد و مرز او چیست و کجاست.

و سرانجام نتیجه یا جواب قسم: قَدْ أَفْلَحَ مَن زَکَّاهَا. «قد» حرف تحقیق است. یعنی به راستی و هر آیینه و به تحقیق. «فَلح» یعنی شکافتگی و شقاق. به کشاورز هم «فلاّح» می‌گویند چون زمین را می‌شکافد و شخم می‌زند. حضرت امیر(ع) می‌گوید که وَ الَّذِى فَلَقَ الْحَبَّهَ (۱۳) یعنی سوگند به خدایی که دانه را شکافت و باز کرد؛ وقتی کشاورز دانه را در زمین می‌‌کارد، دانه در خاک می‌شکافد تا استعداد درون خود را بروزدهد و بپروراند. دانه‌ی کوچک گندم دردل خاک، به مدد آب امکان حیات مى یابد، زمین را مى شکافد و بالا می‌آید و بزرگ می‌شود و خوشه‌های متعدد می‌دهد و یک دانه تبدیل به هفت خوشه می‌شود و هر خوشه صد دانه می‌دهد. به این فرایند شکوفایی می‌گویند. قد أفلح یعنی شکوفان و رستگار شد و به رشد رسید.

چه کسی رستگار مى‌شود؟ مَن زکّاها. کسی که نفس خود را «تزکیه» کند. ضمیر «ها» به نفس برمی‌گردد. کسی که نفس را تزکیه کند و شکوفا گرداند. «تزکیه کردن» یعنی از آلودگی‌ها پاک کردن. «زکات» هم از همین ریشه است، یعنی پاک کردن مال. یعنی زاید بر نیازتان را از مال‌تان بیرون بیاورید و آن را پاک کنید. در قدیم که حجامت می‌کردند، درواقع همین کار را برای سلامت بدن می‌کردند، تا خون تازه تولید کند. در باغ هم شاخه‌های اضافی درخت را می‌زنند تا بهتر رشد کند. تزکیه درواقع یک نوع هَرَس کردن است. مرحوم شریعتی تعبیر جالبی در این باره دارد، می‌گوید در وجود هر یک از ما دانه‌ای قدسی نهفته است. دانه‌ی قداست و پاکی. اگر از این هسته مراقبت کنیم و آن را پرورش دهیم، در ما رشد خواهد کرد و بدل به نهال و سَرِآخر درختی تنومند خواهد شد.

وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا. خابَ ضدّ أفلح است. یعنی پژمرده شود، پلاسیده شود؛ از طراوت و شکفتن بیفتد. ناامید شود. «فَلح» یعنی شکفتن، امید به آینده داشتن، ولی «خَیبَه»، که خابَ فعل آن است، مى شود ناامیدی و پژمردگی و به مقصود نرسیدن و زیان کاری. اما چه کسی زیان‌کار است؟ مَن دَسَّاهَا، کسی که نفسش را «دسّ» کند. این واژه فقط دو بار در قرآن آمده: یکی در اینجا و یکی هم در آیه ۵۹ سوره نحل که از عادت زشت اعراب جاهلیت سخن می‌گوید که چگونه دخترانشان را زنده به گور می‌کردند. در آنجا هم همین تعبیر را به‌کار می‌برد: یَدُسُّهُ فِى التُّرَابِ (۱۴) دخترش را در خاک می‌کند. از جمله‌ی یَدُسُّهُ می‌فهمیم که دسّاها یعنی حیاتی را، موجود زنده‌ای را در خاک پنهان کردن و نابودساختن. پس، آن کسی که دانه‌ی روحانی و قدسی وجودش را در خاک مى کند، آن را «دسّ» کرده است، به جای تزکیه‌ی آن، با دسیسه کردن و حقه‌بازی و فریب خود و دیگران، آن را نابود کرده است.

تزکیه ضد «تَدسیه» است. تدسیه یعنی فرو پوشاندن. مانند کار کشاورز. دانه‌ی چمن را که می‌کارند، روی آن قدری- در ایران که این‌طوری است- کود اَلک می‌کنند، مثلاً به اندازه‌ی یک میلی‌متر. اگر بخواهند روی آن زیاد خاک بریزند دانه می‌گندد و فاسد می‌شود. اگر شما بیشترروی آن خاک بریزید، هرگز سبز نمی‌شود. پوشش خاک یا کود روی آن باید آن قدر مختصر و سبک باشد تا دانه بتواند از زیر آن بیرون بیاید، زورش که آن‌قدر نیست تا خود را از زیر مثلاً پنج سانت خاک بیرون بکشد و بالا بیاورد، پس زیر آن دفن می‌شود.

انسان هم عیناً چنین است؛ اگر بر خودت زیاد بارکرده باشی، از مال و مقام و وابستگی و گناه و معصیت، یا هر سنگینی و بار دیگر، دیگر نمی‌ توانی نجات پیدا کنی بنابراین زیر آنها مدفون می‌شوی. دانه زیر خاک تاریک و مرطوب و زیر فشار است؛ اما به محض آن که سر از خاک بیرون ‌آورد، به هوا و نور و گرما و روشنایی خورشید مى‌رسد. می‌گوید شما انسان‌ها در این جهان مثل دانه‌اید در دل خاک. باید امکان رشد به خودتان بدهید و خودتان را تزکیه کنید تا بالا بیایید. أَفْلَحَ. تا رستگار شوید. ولی اگر روح و جانتان را زیر بار سنگین تعلقات قرار دهید، دیگر قدرت اینکه بتوانید سبکبار شوید و بالا بیایید نخواهید داشت. آن وقت دیگر آزاد و رها شدن، انرژی فوق‌العاده می‌خواهد. اینها معانی ساده‌ای است و من با توضیحاتى خواستم قدری مسئله را روشن کنم.

خوب، تا اینجا نتیجه‌‌گیری از آن هفت سوگند آغاز سوره بود. با این همه، به نظر می‌رسد که این‌ها همه تئوری است و مطالبی عقلی و ذهنی، اما انسان دوست دارد حقیقت را به‌صورت ملموس‌ به او نشان دهند. عینیت می‌خواهد؛ می‌خواهد با چشم ببیند؛ می‌خواهد مصداق آن را بشناسد. و این را تا حدی باید به او حق داد، چون همیشه مفاهیم ذهنی رسا نیست. از رو در آیات بعدى خداوند مثالى آورده و سرنوشت قومی را در تاریخ نقل کرده است؛ سرنوشت قوم ثمود را:

کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوَاهَا. قوم ثمود با طغیانشان عملا حقیقت را تکذیب کردند؛ تکذیب این حقیقت که انسان فقط با تزکیه نفس می‌تواند رشد کند و استعدادهایش را شکوفان سازد. چه‌گونه تکذیب کردند؟ نه با زبان، بلکه با طغیانشان. داستان طغیان و سرکشی انسان در نخستین وحی بر پیامبر هم آمده است: کَلَّا إِنَّ الْإِنسَانَ لَیَطْغَى. أَن رَّآهُ اسْتَغْنَى (۱۵) انسان همین که احساس بی‌نیازی و توانگری ‌کند، طغیان می‌‌کند. و شما به روشنی می‌بینید که انسان قرن بیست‌ویکم، چه‌گونه سرکشی و طغیان و نافرمانی کرده است. سر از اطاعت خداوند پیچیده و می‌گوید دیگر به خدا نیازی نیست. امروز بشر دم از استغنای از خدا می‌زند. بشر امروز هدفى جز کامجوئى و لذت بردن از زندگى و مواهب طبیعی و آقائى کردن بر دنیا ندارد، مگر مدعای قدرت‌های بزرگ جهان جز این است؟ کسی بالای حرف ما نباید حرف بزند، ما هر کاری دلمان خواست می‌کنیم. طغیان یعنی همین تجاوز به حقوق مردم. یعنی از مسیر خود خارج شدن و مرزها و حریم‌ها را شکستن. سلطه‌ی امپریالیستی بر همه‌ی جهان پیدا کردن. قوم ثمود هم همین کار را می‌کرد، با طغیانى در عصر و زمان خودش.

ثمود چه وقت طغیان کرد؟ إِذِ انبَعَثَ أَشْقَاهَا. انبَعَثَ، باب انفعال است از ماده‌ی «بَعث» به معنی برانگیخته شدن. مثل «اشتعال» به معنی شعله‌پذیری و شعله‌ور شدن؛ یا «انقلاب» به معنی دگرگونی پذیری و دگرگون شدن. «انبعاث» یعنی حالت برانگیخته شدن. مثل میکروبی که سال‌ها در حالت کُمون بوده و در شرایطی مساعد از کُمون خارج و برانگیخته می‌شود. اگر جسم و جان کسى قوى باشد، میکروب توانایی اینکه او را بیمار کند ندارد. ولی به محض اینکه ضعیف شد و بنیه‌ اش رو به تحلیل رفت، میکروب میدان عمل پیدا می‌کند و تکثیر می‌شود.

قرآن می‌گوید عذاب هم «مبعوث» می‌شود: قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَن یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذَابًا، انواع عذاب‌های در حال کُمون ممکن است در جامعه دفعتاً برانگیخته شود و رشد کند؛ مِّن فَوْقِکُمْ، از بالای سرتان. مثل عذاب حکومتی که از بالا به مردم ستم می‌کند. أَوْ مِن تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ یا از زیر پاهایتان. مثل شورش و غائله و فتنه‌ی طبقات لُمپَن و نادان و بی‌کفایت جامعه وافسار گسیختگى آنها: أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعاً وَیُذِیقَ بَعْضَکُم بَأْسَ بَعْضٍ. یا تفرقه فراگیرى که همچون لباس بدنه جامعه را فراگیرد و مردم به جان هم بیفتند. وقتى خشونت در جامعه سرایت پیدا کند، هیچ کس از دیگری در امان نیست. بعد می‌گوید ببینید چه‌گونه دارم مطلب را حالی شما می‌کنم تا بفهمید، انظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الآیَاتِ لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ (۱۶). بنابراین زمینه‌ی عذاب همیشه وجود دارد، ما اگر غلط رفتار کردیم، میکرب عذاب در بدنه جامعه مثل سرطان تکثیرو تولید می‌شود و همه جا ریشه مى دواند. در نتیجه به جان هم می‌افتیم و برادرکشی می‌کنیم، کمبود و گرانی می‌شود، کم‌فروشی و کلاه بردارى می‌شود، فهم و فرهنگ سقوط می‌ کند، دزدی و جنایت و فساد و فحشا و ده‌ها مشکل دیگر مبعوث یعنى بیدار و برانگیخته می‌شود.

قوم ثمود کى طغیان کرد؟ وقتی که اشقیای آنها بالا آمدند و به قدرت رسیدند. در جامعه شان به جای نیکان و اهل فضل و فهم، اشقیا همه کاره شدند. چطور می‌شود که به جای آدم‌های دانا و درستکار، فرهیخته و فهمیده، صادق و خدمت‌گذار، کاردان و کارآمد، اهل شقاوت و سخت‌دل روی کارآمدند؟ این چگونه ممکن است؟ آیات بعد این مسئله را روشن می‌ کند.

فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللهِ زمانی که رسول خدا به آنها (قوم ثمود) گفت این شتر خداست و این هم آبشخورش، مزاحم او نشوید: نَاقَهَ اللهِ وَسُقْیَاهَا و در سوره‌های دیگر هم توضیح داده که پیامبر مبعوث بر قوم ثمود به آنان گفت که کاری به کار این شتر نداشته باشید، و بگذارید یکروز نوبت آب او باشد، یکروز شما. این البته برای امتحان تقواى آنها بوده است. خداوند با این فرمان امتحانشان کرد تا ببیند چه‌قدر می‌توانند خود را کنترل ‌کنند. اما آنها سخن پیامبر خود را دروغ شمردند، فَکَذَّبُوهُ، و کشتند شتر را، فَعَقَرُوهَا و این آزمونى بود برای آنها که آیا فرمان رسولشان را می‌پذیرند یا نه.

فَدَمْدَمَ عَلَیْهِمْ رَبُّهُم بِذَنبِهِمْ فَسَوَّاهَا پس، پروردگارشان به سزای گناهشان، همه را هلاک و نابود کرد. وَلا یَخَافُ عُقْبَاهَا. و از عقوبت آن هم بیم نکرد. یعنی کسی را نمی‌رسد که خدا را مؤاخذه کند که چرا قومی را عذاب کردی.

ممکن است سئوال شود که چرا با آنکه شتر صالح پیامبر را یک نفر کشت، خدا همه آنها را عذاب کرد؟ حضرت امیر(ع) به این سئوال چنین پاسخ داده است: لَمَّا عَمُّوهُ بِالرِّضَا (۱۷) برای آنکه دیگران با سکوت و بى تفاوتى و اعتراض نکردنشان در آن شریک شدند وعملا به چنین کارى رضایت دادند. محال است در جامعه‌ای درستکار و شریف کسى به خود جرئت ارتکاب جرمى علنى بدهد. تا مردم موافق نباشد، هماهنگ نباشد، همراهی نکند، محال است کاری، چه بد چه خوب، انجام بگیرد. معمولاً فجایع و جنایت‌ها رابطه‌ی بسیار نزدیک با اخلاق اکثریت مردم جامعه دارد، وگرنه به ندرت اتفاق می‌افتد. این هم از سخنان حکمت‌آمیزامام على است که: لتَتْرُکُون الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْى عَنِ الْمُنْکَر، شما امر به معروف و نهی از منکر را ترک می‌کنید و وا می‌گذارید، نتیجه این می‌شود که: فَیُوَلَّى عَلَیْکُمْ أَشْرَارُکُمْ، آنگاه شرورترین و بدجنس ترین‌های شما بر شما قدرت و غلبه پیدا می‌کنند. وقتی جامعه بی‌اعتنا باشد، سکوت کند، انتقاد نکند، و در کار کسانی که مصدر قدرت هستند مراقبت نکند، آنها هم هر کاری دلشان خواست می‌کنند و روز به روز هم قدرت بیشتری پیدا می‌کنند. ثُمَّ تَدْعُونَ آن وقت دعا می‌کنید که خدایا شرّ اینها را از سر ما کم کن، فَلَا یُسْتَجَابُ لَکُمْ (۱۸) و هرگز دعایتان اجابت نمی‌شود.

امام على می‌خواهد بگوید در جامعه‌ای که امر به معروف و نهی از منکر ترک شود، مراقبتی برخطاها و خلاف‌ها در کار نباشد، جلوی زشت‌کاری‌ها گرفته نشود، طبیعی است که آدم‌های شرور و خاطی همین که ببینند کسی مانع آنها نیست، زیر نظارت و مراقبت جامعه قرار ندارند و مردم انتقاد و روشنگری نمی‌کنند، از آنجا که منافعشان هم به هم وابسته است، هر روز قدرت بیشتر پیدا می‌کنند و بالا و بالاتر می‌روند تا جائى که پست‌های کلیدی را اشغال مى کنند و پدر مردم را در مى آورند و حقوقشان را هم نادیده مى گیرند، در چنین شرایطى مردم قدم وقلم شکسته، زبان دوخته و دل سوخته فقط می‌توانند دعا بکنند. اما دعا هم دیگر فایده‌ای به حال‌شان ندارد. چون تکلیف داشتند که جلوی این انحرافات را بگیرند؛ نگرفتند، حالا باید آن را تحمل کنند.

داستان اصحاب «سَبت»، یا یاران روز شنبه، در قرآن، داستانی است در همین مورد. قصه‌اى است از قومى از بنی‌اسرائیل و ماهی‌گیری آنها در روز عبادى شنبه، که قبلاً خواندیم و من نمی‌خواهم دوباره آن را نقل کنم. می‌گوید در آن ماجرا مردم سه دسته بودند؛ دسته اى که حرمت روز شنبه را با خلافکارى و کلاه شرعى خود شکستند. در برابر آنها، مؤمنین دو دسته بودند: عده‌ای اعتراض مى کردند و منحرفان را از این قانون شکنى نهى مى کردند. عده‌ای دیگر می‌گفتند ‌چرا اعصاب خودتان را خراب می‌کنید؟ خدا باید سزای اینها را بدهد وعذاب‌شان کند. شما خودتان را به دردسر نیندازید. پاسخ مومنین اول این بود که ما مى خواهیم پاسخى نزد خدا داشته باشیم که بى تفاوت نبودیم، بعد هم از کجا مى‌دانید، شاید با انتقادات ما از کار خود دست بردارند.

به این ترتیب منحرفان، به دلیل عدم یکپارچگى مومنین، به کار خود ادامه دادند و طغیان کردند تا عذاب خدا در رسید و جز مومنین معترض، همه را گرفتار ساخت. آنگاه پروردگار اعلام کرد بر چنین مردمان ترسو و محافظه کارى که نهى از منکر نمى‌کنند، تا روز قیامت کسى را مبعوث مى کند، یعنى به حاکمیت و قدرت مى رساند که بدترین عذاب، یعنى استبداد و ستم را به آنها بچشاند لَیَبْعَثَنَّ عَلَیْهِمْ إِلَى یَوْمِ الْقِیَامَهِ مَن یَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ (۱۹) و هیچ جای شگفتی نیست جامعه‌ای که مردمانش عرضه و همت ندارند در مقابل باطل و ناحق بایستند و از انتقاد و اعتراض می‌ترسند، طبیعی است که اشقیا و اشرار آن رو بیایند و برانگیخته شوند؛ طبیعی است که بدترین‌های اجتماع قدرت را در دست بگیرند و پوست از کلّه‌ی مردم بکنند. آن وقت در آن شرایط دعا هم هیچ فایده‌ای ندارد.

جامعه‌ی ثمود به آن ‌سبب طغیان کرد که اشقیا و بدکاران زشت کاری را به جایی رساندند که ناقه‌ی خدا را کشتند و منقرض شدند. و این سرنوشت بارها در تاریخ اتفاق افتاده است. یکی از آنها حادثه‌ی کربلا است. شما خیال می‌کنید که این جنایت را فقط باید به پای ابن‌سعد و ابن‌زیاد و یزید نوشت؟ اگر این‌طور است، چرا مردم جشن گرفتند که یک «خارجی»، یعنی کسی که بر «امیرالمؤمنین یزید» خروج کرده، به سزای عملش رسیده است؟ جامعه‌ی مسلمانان در آن دوران به قدری منحط و منحرف شده بود که تبه‌کارانی امثال یزید و ابن‌زیاد توانستند به قدرت برسند و دست‌ به چنان جنایت بزرگی بزنند. آخرین آیات این سوره هشدار می‌دهد که اگر به جاى آنکه دانه پاک و قدسی شما رشد کند و ثمر بدهد، در خاک دفن شود و فاسد شد، آن وقت جامعه در ورطه‌ی طغیان و سرکشی در مى‌غلطد و رو به انقراض مى رود و دچار عذاب الهی مى شود.

 

صدق الله العلیّ العظیم.

 

۱) انبیاء(۲۱) / ۳۵

 

۲) بقره(۲) / ۱۵۶

 

۳) آل‌عمران(۳) / ۲۸

 

۴) نهج البلاغه ، «کلمات قصار» ۷۷

 

۵) آل‌عمران(۳) /۳۳

 

۶) نباء(۷۸) / ۱۳

 

۷) ذاریات(۵۱) / ۴۸

 

۸) غاشیه(۸۸) / ۲۰

 

۹) نباء(۷۸) / ۶۶

 

۱۰) حجر(۱۵) / ۱۹ و ق(۵۰) / ۷

 

۱۱) نمل(۲۷) / ۶۱و غافر(۴۰) / ۶۴

 

۱۲) حجر(۱۵) / ۲۹

 

۱۳) نهج البلاغه، خطبه ۳

 

۱۴) نحل(۱۶) / ۵۹

 

۱۵) علق(۹۶) / ۶ و ۷

 

۱۶) انعام(۶) / ۶۵

 

۱۷) نهج البلاغه، خطبه ۲۰۱

 

۱۸) نهج البلاغه، نامه ۴۷

 

۱۹) اعراف(۷) / ۱۶۷

 

بیشتر بخوانید:

شرحی بر سوره ناس

شرحی بر سوره فلق

شرحی بر سوره انشراح

شرحی بر سوره عصر 

شرحی سوره نصر

شرحی بر سوره تین


حوزه :
برچسب ها :

مخاطبان محترم، سایت ملی-مذهبی از دریافت نظرات سازنده شما برای بهبود کیفیت مطالب استقبال می کند. انتقادهای شما و راهکارهایتان می تواند تحریریه سایت را در افزایش کیفیت مطالب کمک کند.

این سایت از نظر هویتی ملی-مذهبی ، اما از نظر حقوقی مستقل است.