پنج شنبه ۷ام دی ۱۳۹۶ , ساعت: ۰۶:۱۰کد مطلب : 106427 نسخه قابل چاپ

اصلاح طلبی نافرجام شیخ محمدعبده

مقدمه

این مقاله به مناسبت در گذشته عالم بزرگ وشیخ اصلاح طلب الازهر ومفتی دیار مصر نوشته شده است. این نوشتار شرایطی که محمد عبده در آن زیست ومبارزه ومسیر اصلاح طلبی و اصلاح دینی را بررسی می کند و  از همه مهمتر به  فراز وفرود شیخ در جبهه های چندگانه ، همراه با سید جمال الدین در مرحله نخست وهمگام با عرابی  در جهت سرنگونی نظام وقت مستبد ووابسته به استعمار انگلیس وتبعید اوبه لبنان  واز آنجا عزیمت به پاریس، باز گشت  او به میهن وبرگزیده شدنش به عنوان شیخ ومفتی الازهر وآغاز مسیر اصلاحات دینی وحقوقی  در آن دیار را به طور اشاره وار می پردازد. در ضمن او پیش از یک قرن  یعنی قبل از جنبش مشروطیت  در ایران در  زمینه اصلاح دینی حرفهایی زده که اکنون آن سخنان را بر نمی تابند، تمامی این اتفاقات صد دوازده  سال پیش رخ داده است. و

مطالعه وکنکاش نظرات پیشگامان اصلاح طلبان اسلامی که آثار آنها موجود است ما را کمک می کند تا به نقش آفرینان آن عصر از اصلاح طلبان اسلامی ویا جویندگان رنسانس اسلامی و اسلام رحمانی که سعی داشتند مشکلات را از سر راه برداردند بپردازیم.

ما یک  قرن پیش چنین جنبشی با محتوا وعمیقی داشتیم ولی نو اندیشان  اسلامی به علت موانع بسیار در مسیر راهشان نتوانستند  اصلاح دینی را ادامه دهند بلکه در پیچ وخم موانع گیر کرد ودر جا زد.

در طول یک قرن آنها به علتهای گوناگون  نتوانستند  به خواسته هایی که در پی آن بودند نائل آیند  یعنی این جامعه ها نتوانستند در سیر طبیعی  حرکت کند در نتیجه از مسیر اصلی خودش خارج شدند وهمه نیازها خواسته ها و… به صورت متراکم روی هم انباشته شد وبه طور نا موزون  ازمسیرهای  غیر طبیعی سر بر آورد.اکنون پس از یک دوران بسیار طولانی  از درون جامعه ها  القاعده وداعش وطالبان و…سر بر آوردند. از جانب دیگردر یک دالان تاریک و بدون چشم انداز روشن گرفتار شده اند.

این پرسش پیش  می آید که آیا این جامعه ها منتظر طرحهای جدید خواهد ماند ؟ و یا یک سونامی همه این برنامه هارا به سمت نا کجا آباد خواهد برد؟

در نتیجه  جامعه از  مباحث سنت گرایی  ویا نوگرایی دینی و… به خاطر نیازهای روزمره از همه اینها عبور خواهد کرد؟

در چنین وضعیتی سرنوشت نو اندیشان دینی و… چه خواهد شد ؟

از همه مهمتر سرنوشت دین چه خواهد شد؟

از جانب دیگر ارزشهای جامعه ،اخلاق و… در چه وضعیتی قرار خواهند گرفت؟

 

متن مقاله:

 

مقاله از محقق مصری. یسری أبو هدور

 

 برگردان به فارسی علی سرداری

 

به مناسبت  ۱۱۲ صد دوازدهمین در گذشت  شیخ محمد عبده. متفکر اسلامی و اصلاح طلب:

 

محمد عبده در مرکز شهرستان شبراخیت دراستان البحیره مصر  در سال ۱۸۴۹  دیده به جهان گشود ، او در سن هفده سالگی برای ادامه تحصیل وارد  الازهر گردید وده سال در آنجا مشغول درس خواندن  شد ، دراین ده سال او توانست  به درجه اجتهاد نایل آید و پس از  آن وارد مبارزه سیاسی عملی شد و  کار فکری و اصلاح را آغاز کرد..

انقلاب عرابی وسید جمال افغانی

محمد عبده در آغاز فعالیت زندگیش اندوخته خود را درجهت تغییر سیاسی درجامعه مصر با توجه به شیوه مسالمت آمیز آن آغازکرد،او در گام نخست به ایده انقلابی علاقه ای نداشت، اما حوادث سیاسی که در مصر در نیمه دوم دهه هشتاد قرن نوزدهم رخ داد،همین  محمد عبده را به سمت جنبش احمد  عرابی وهمراهان انقلابیش سوق می دهد  ، پس از یک دوره کوتاه شیخ الازهر یکی از رهبران انقلاب و افراد برجسته آن می گردد.

انتفاضه عرابی چند ماه بعد با شکست روبرومی شود. در ضمن نیروهای انگلیسی وارد مصرشدند. عرابی و همراهانش را دستگیرکردند، وآنها را به مکان های  مختلف تبعید نمودند از جمله محمد عبده را به لبنان تبعید  می کنند. .

در سال ۱۸۸۴، او به فرانسه مسافرت می کند. البته این دعوت ازجانب  استاد  جمال افغانی برای پیوستن به او صورت گرفته بود و به محض ورود  شیخ الأزهر به پاریس ، او هم کاری خود را با افغانی در انتشار روزنامه “العروه الوثقى”، آغاز کرد تا در جهت گسترش ایده های روشنگری ضد استعماری و دعوت برای پی ریزی رنسانس اسلامی واقعی گام بردارند.

در سال ۱۸۸۹، محمد عبده به مصرباز می گردد. البته این بازگشت پس از آن صورت می گیرد که خدیو توفیق،  عبده را مورد عفو قرار می دهد ، شماری از شاگردان وبرخی سیاستمداران  و فرماند هان نظامی از او میخواهند که به میهن باز گردد با این شرط که شیخ تعهد دهد که دوباره در سیاست دخالت نکند وبه حوزه تبلیغات دینی وفعالیت فکری واجتماعی  بسنده نماید.

 

محمد عبده به هاتون ورینان پاسخ می دهد

 

مهم ترین تلاش های علمی که توسط محمد عبده صورت گرفت، در واکنش به خاورشناسان و سیاستمداران اروپایی مانند وزیر امور خارجه فرانسه -هانوتو  شرق شناس مشهورفرانسه و ارنست رنان بوده است – که او” دین اسلامی را مسئول عقب ماندگی کشورهای اسلامی قلمداد می کند “.

هنگامی که- هانوتو- در برخی از مقالات خود می نویسد: “این  مردمی که  در جایگاههای گسترده شناخته شده ویا ناشناخته زندگی می کنند، و پیرو سنت ها و آدابهایی هستند که ما برای آنها احترام قایلیم  از منشاء اصیل اسلامی و روح مسیحی ومدنییت برخودارند” شیخ محمد عبده ازاین برخود او خشمگین می شود ودر دفاع ازچهره حقیقی اسلام و توضیح نقاط ضعف و باطل بودن دیدگاههای آنها، این نکته را یاد آوری می کند که “قوانین اسلامی متفاوت از آنچه در ذهن و تاریخ کلیسا و- قدرت مطلقه – هستند  بر   مردم مسلط  شده  اند. اصحاب کلیسا برای خودشان این حق را قائل شده بودند که تفتیش عقاید را بر قرار کنند و دانشمندان و متفکران خود را بسوزانند  ومنابع اقتصادی را ناعادلانه تقسیم کنند.

 

هنگامی که -أرنست رنان – درحمله  به خلفا و سلاطین در سراسر دوره تاریخ اسلامی و تصرفات آنها پرداخت ، محمد عبده در پاسخ او نوشت ” سوء استفاده از اسلامی، که توسط  گمراهان وتاریک اندیشان  در تاریخ مسلمانان صورت گرفته ربطی به اسلام ندارد.”

محمد عبده  پاسخهایی را که به خاور شناسان داده در کتابی به نام  “اسلام میان علم و شهروندی” جمع کرده وآن را منتشر کرد. اودر این نوشته ها تلاش کرد تا یک تصویر حقیقی از دین اسلام نشان دهد  و از سوی دیگر ایشان سعی کرده افتراهایی را که آنها در عصر او به اسلام نسبت داده اند روشن نماید.

محمد عبده  اندیشمند و اصلاح طلب اجتماعی

یکی از برجسته ترین مسائل فکری که محمد عبده، روی آن ایستاد این بود که “موقعیت دین را نسبت به آزادی بیان توضیح داد”، البته دوره ای که شیخ در فرانسه  حضور داشت بسیار کوتاه بود. آنچه که توسط مردم آن کشور با گرایش خودجوش  نسبت به آزادی و فردگرایی داشته – مورد توجه او قرار می گیرد، وهم چنین تمایل آنها نسبت به نظام دموکراتیک به خصوص اینکه  گرایش اقتدارگرایی  درشرق با ساختار  آزادی دموکراسی   در تضاد است به همین جهت  نگاه شرق را از غرب مشخص وجدا می کند. البته که شیخ با شرکت در انقلاب عربی همه آن میراث ونتیجه اش را به آتش کشید

همه این مسائل باعث شد تا محمد عبده موضوع – جبر و اختیار- را در نوشته های خود  مورد کنکاش قرار دهد، او در- کتاب توحیدش- می گوید:”در این زمینه، به مبارزه باید پرداخت ،  منظورش ازاین مبازه -موضوع جبر واختیار- بود که باعث  گمراهی بسیاری ازمردم ، به ویژه مسیحیان ومسلمانان شده بود ، پس از یک بحث طولانی دراین مورد به همان جای نخست بازگشتند، زیرا که  در نهایت  به تشتت وپراکندگی رسیده بودند”

بعضی بر این نظرشدند که جبر بر همه اعمال فرد حاکم می باشد  ودر مقابل عده دیگری بر این نگاه شدند که فرد دارای آزادی واستقلال  مطلق می باشد، ،  نظری که باعث غرور ظاهری گروههایی شد ،وعده ای به جبر باور داشتند.  اصرار بر –جبر- باعث نابودی -شریعت – و از میان رفتن تکلیفها می گردد، از سوی دیگر احکام بدیهی عقلی نیز باطل می شوند در صورتی که عقل تکیه گاه  وستون اصلی ایمان را تشکیل می دهد.

شیخ با این نگاه نظر خودش را کامل کرد که – “انسان به عنوان انسان به طور کامل مسئول اقدامات و تصمیماتی است که خدا به او داده است” – در ضمن اوهر تصمیمی بگیرد  آزاد است،” عبده بر این باور بود که باید “در ظاهر آیات قرآن بحث وغورنگردد” چرا  که ممکن است برداشت از معنای ظاهری آیات خلاف آزادی انسان را نشان دهد ، این زاویه دید یعنی نگاه به ظاهر آیات به صورت  خطر بزرگی در خواهد آمد و  عقیده مسلمانان  را محاصره ومحدود خواهد کرد.

ازجنبه هایی گوناگون، مواضع  محمد عبده قابل توجه و اثربخش بوده، زیرا که شخص محمد عبده ازنخستین  افراد اصلاح طلب  اجتماعی درمصر بوده، و با  تلاشهایی که انجام داد – بر  روشنفکران مصری اثرمثبت گذاشت. روشنفکرانی  که روشنگری و جنبش نوسازی اوایل قرن بیستم را درمصرهموار کردند  وآنها عبارتند : قاسم امین و سعد زغلول، احمد لطفی السید، فرید وجدی، مصطفی عبدالرازق، طه حسین و احمد امین همه اینها از او تاثیر پذیر فتنه اند.

از آنجا که مشکل وضعیت حقوقی زنان در جوامع مسلمان، یکی از مهم ترین مشکلات اجتماعی بودو از طرفی عبده آن   مشکل را لمس می کرد و با آن زندگی می کرد به همین جهت  فضای گسترده ای را برای بحث و تجزیه و تحلیل  در این زمینه مهیا کرد، و به این علت در آن شرایط به توضیح و تبیین آیات مربوط به احکام تعدد زوجات  پرداخت. برای نمونه این آیه از سوره نساء پرداخت،که شریعت محمدی اجازه می دهد به مردان با چهار زن ازدواج کنند، با آگاهی به این که میان آنان عدالت را بر قرار نماید، در غیر این صورت تنها به یک زن  باید  اکتفا کنند..

سپس گفتار  ناصحانه  خود را خطاب  به مردان عصر خویش بیان کرد: به طور خلاصه چنین  گفت “شما توان بر قراری  عدالت در میان چهار زن را ندارید پس به یک  زن اکتفا نمایید” ، که عملا  این مسیر طبق نص قرآن واجب است.این بیان در سوره نساء آمده است {فإن خفتم أن لا تعدلوا فواحده}، وأما آیه {فانکحوا ما طاب لکم من النساء} در این آیه با قید “گفته است”در صورت بر قرار نکردن عدالت پس به یکی بسنده کنید” .

محمد عبده درمورد طلاق پرسشهایی را نیز مطرح کرد، او در این مورد  چنین گفت: در اصل طلاق ممنوع است، حتی در جایگاهش به خودی خودممنوع است ولی هنگامی که در این رابطه مشکلی پیش آید و   نشود آن را حل وفصل کرد ، در این حالت آن ممنوع بودن برداشته می شود، اما نباید بدون هیچ دلیلی اقدام به این کار گردد ، در آن صورت این جدایی کار احمقانه و کفران نعمت خواهد بود، ازسوی دیگراین جدایی باعث اذیت وآزار زنان ، خانواده و فرزندان خواهد شد”.

به منظور کنترل دقیق طلاق لازم است  “طلاق به صورت  شفایی پذیرفته نشود” ، بلکه  نیاز به بررسی و تفکر به مدت حداقل یک هفته دارد،از جانب دیگر  در این طلاق باید دو شاهد نیز حضور داشته باشند”.

همه این حرکتهای اصلاح طلبی اثرخودش  را مانند  طوفان در جامعه مصری گذاشت، در آن عصرافکار شیخ نوآور با اعتراض ومخالفت روحانیون محافظه کارروبرو شد، برخی از آنها او را مسئول دعوت به آرایش و نفی حجاب دانستند، به طوری که برخی از صداهای بلند ،کتاب “آزادی زنان”که توسط شاگرد او قاسم امین در سال ۱۸۹۹ منتشر شده بود را به شیخ نسبت دادند.

 

المنار:  در جهت تفسیر نوین قرآن کریم گام برداشت

 

از مهم ترین دستآورد های به جا مانده از شیخ محمد عبده پس از مرگش حرکت فکری و علمی او است،که به صورت تعدادی از تفاسیر سوره های قرآنی موجود می باشد.با توجه به این که  شیخ در روزهای زندگیش آن تفاسیررا در یک کتاب جمع آوری نکرد ، ولی دانش آموخته او یعنی محمد رشید رضا، مجموعه ای از گفته ها، سخنرانی ها وکلاسهای  درس های اورا جمع آوری کرد که مجموعه ای  ازافکار شیخ و تفاسیری  از قرآن است، پس از او این کار را محمد رشید رضا پیگیری کرد و در مسیر معلم راه او را ادامه داد، حتا موفق شد تفسیر المنار را تدوین نماید، این تفاسیربه یکی از مهم ترین تفسیرهای قرآن در عصر مدرن تبدیل شد..

روش محمد عبده در تفسیر خود از ویژگی هایی بسیاری برخوردار بود که سازگار با عصرخودش بود،یعنی –در تفسیر تنها به نظرات امامان وعلمای قرن نخست اسلامی اکتفا نکرد.

به عنوان مثال محمد عبده درمورد سوره فیل اقدام به طرحی می کند با دیگر تفاسیرموجود فرق دارد ،او توجه ویژه ای روی- اعجاز بیانی وبلاغت- قران میکرد که آیاتی از قرآن حاوی  آن دو مورد می باشند ، و در همین راستا او موضعی  مخالف در برابر تفاسیری اتخاذ می کند  که برمعجزه وخرق عادت تاکید دارند. او به این  شیوه اعتماد نمی کند مگردر موارد بسیار محدودی که راه گریزی از آن نباشد.

برای مثال، وقتی تفسیر او از سوره فیل را می بینیم نظریه ای  ارائه می دهد که این گزاره متفاوت با تفسیر آیاتی است که تا آن زمان صورت گرفته بود. او بر این نظر است که – علت نابودی  صاحبان فیلها مرض و یا واگیرى بیمارى است. او در ادامه می گوید می توان بر این باور بود  که در این سوره اشاره شده که این بیماری  توسط  حیوانات  هم چون پشه ویا مگس  منتقل شده است. .

دراینجا می گوید سنگ هایی از گِل خشک آلوده  به سم بوده اند که توسط باد ویا پاهای حیوانات حمل شدند  واز طریق “منفذهای حیوانات وارد بدن آنها گردید”، هنگامی که این سم وارد بدن فیلها  شد همین انتقال باعث شد تا  آن حیوانات از پا در آیند ، این حیوانات بسیار آسیب پذیر هستند ولی همین حیوانات ضعیف از بزرگترین سربازان خدا هستند که  دراز میان بردن انسانی که باید از پا در آید، استفاده شدند. در ضمن اکنون این حیوانات کوچک را  میکروب می نامند. .

این دیدگاه تفسیری  شیخ محمد عبده تلاش  اوبرای سازش  با نظریه های علمی معروف عصر خویش است ،این روند و تلاشهای شیخ با سازگاری و برای پیدا کردن یک نقطه همگرایی بین دین و علم  در موضوع خلقت نخست بود ، همانطوری که در بخش اول تفسیر المنارودر داستان خلقت آدم و حوا این مهم  توضیح داده شده است ،از قول اوگفته شده که: قرآن بسیاری از معانی را در بر دارد و به سبک پرسش و پاسخ و یا  به روش داستان آنها را به تصویر می کشد ، چرا که هدف از این نوع بیان و اثر گذاری آن را  مطرح می کند تا اذهان را به ماوراء آنها سوق دهد.

او موضوع و نحوه تاثیرپذیری از نظریه داروین را توضیح می دهد که -چگونه  نظریه تکامل داروین برمحیطهای علمی  عصر خودش سایه انداخته بود، از جانب دیگر  این نگاه با داستانهای مذهبی در تناقض بود، عبده بر این باور داشت تا نظریه نوینی را ارائه کند که بر تاویل متنهای دینی  قرآنی استوار باشد.

 

الخدیوی عباس حلمی

در سوم ژوئن ۱۸۹۹ میلادی، یک فرمان ازجانب خدیو عباس حلمی دوم صادر گردید و شیخ محمد عبده را به عنوان مفتی برای  دیارمصر منصوب کرد،افزون بر این منصب شیخ الازهر را نیز به آن اضافه نمود. در این فرمان منصب فتوی از شیخ الازهر جدا گشت و شیخ محمد عبده برای اولین بار مفتی مستقل مصر شد، او این جایگاه را برای شش سال تا زمان مرگش در ۱۹۰۵ حفظ کرد.

شیخ در این دوره، با صادر کردن فتواهای مهم تلاش نمود تا تعدادی از مشکلات اقتصادی و مالی در جامعه مصر و جوامع اسلامی را حل کند.

به عنوان مثال، در سال ۱۹۰۳،  گروهی از مسلمانان که در استان- ترانسوال- در شمال آفریقای جنوبی زندگی می می کردند،نامه ای به شیخ ارسال کردند از او درمورد برخی از مسائل، مانند برسرنهادن(کلاه) وجایز بودن خوردن مسلمانان از ذبح های  یهودیان و مسیحیان،ودرست بودن نمازشافعی   پشت سر حنفی  پرسش کردند….

پاسخ شیخ به این پرسشهای سه گانه متفاوت بود البته با توجه به این که   علمای دینی روی آن  پرسشهای سه گانه نظر واحدی داشتند، او سعی کرد با توجه وبر اساس فقه مصلحتی این گام را بر دارد، که همین اقدام او باعث شد تا  فصل جدیدی در فقه اقلیت ها منجر شود، او پوشیدن کلاه- برنطیه- را جایز دانست با این شرط که استفاده کننده از اسلام خارج نگردد و شیخ همچنین خوردن مسلمانان ازگوشتی که توسط  مسیحیان ذبح شده را جایز دانست. با تکیه بر فقه امام ابوبکر عرب المالکی که همین راه را اوطی کرده بود، که مواد غذایی که در آیه و در سوره المائده به آن اشاره شده  (وطعام الذین أوتوا الکتاب حل لکم) غذای اهل کتاب   برای شما حلال می باشد ،این نگاه همه ذبجهای اهل کتاب را در بر  می گیرد.

شیخ فتوای خودرا با هدف کاستن تعصب در میان مسلمانان به پایان می رساند، در همین رابطه  او چنین گفت: نماز شافعی پشت سر حنفی  مشکلی  در بر ندارد بلکه نمازاو درست است ، البته در صورتی که این  نمازدر مذهب خود حنفی بر اساس مذهب خودش صحیح باشد ، اسلام یک دین است، و جماعت شافعی باید بداند که نماز گزار لازم است امام جماعت خود را بشناسد که اومسلمان است نمازش  نیزدرست می باشد . از سوی دیگر کسی اگرغیر از این را بخواهد او اسلام رابه چندین دین تقسیم کرده در صورتی که اسلام یک دین واحد است،این حرکت برای یک آدم عاقل توجیه پذیر نمی باشد، که از میان خودشان فردی را بیرون کنند با توجه به این که شمار مسلمانان در روی زمین محدود هستند.

این فتوای شیخ، به عنوان فتوای انتقالی شناخته شده است، از طرفی این فتوی درمیان روحانیت عصر او جنجال بزرگی بر پاکرد، حتا بعضی از روحانیون نظرشیوخ الازهر را جویا شدند.   برخی از پاسخ های شیوخ الازهر را جمع آوری و آن نظرات را در نامه ای به نام ارشاد امت اسلامی با نقل قول از آنها  درمورد فتوای انتقالی منتشر کردند.

 

منبع: المیادین نت


حوزه :
برچسب ها :

مخاطبان محترم، سایت ملی-مذهبی از دریافت نظرات سازنده شما برای بهبود کیفیت مطالب استقبال می کند. انتقادهای شما و راهکارهایتان می تواند تحریریه سایت را در افزایش کیفیت مطالب کمک کند.

این سایت از نظر هویتی ملی-مذهبی ، اما از نظر حقوقی مستقل است.