یکشنبه ۳۰ام آبان ۱۳۹۵ , ساعت: ۰۴:۰۸کد مطلب : 99406 نسخه قابل چاپ

اربعین قوام عاشوراست

 

 شنیدم رهروی در سرزمینی چنین می گفت معما با قرینی

که ای صوفی شراب آن گه شود صاف که بماند در کوزه اربعینی

داستان اربعین در ادبیات، بس راز آلود است. ریشه اربعین را نمی توان عربی حجازی  دانست باید ریشه در درک ایرانی ما داشته باشد.  مادر بزرگ من می گفت  در اربعین روح به جسم باز می گردد و بعد ناامیدی می رود تا ابدیت.

اربعین در فرهنگ ما بازنشت کار را نشان می دهد داستانش هم به تمثیل  شرابی است که صاف شدن تا ۴۰ روز طول می کشد.

 اما نام این مقاله را به اربعین ربط داده ام چرا؟

 عاشورا اربعین های گوناگون داشته است چرا که از خود فراتر رفته است و ابدیت یافته است در ذهن ما .

 پس عاشورا را همه می خوانند چرا که از خود فراتر رفته است اما عاشورای تاریخی هم وجود دارد که هر خوانشی از خود را می تواند مورد قضاوت قرار دهد. خوانش های سنتی قابل نقد هستند که نقد هم می شوند اما گاه در برابر خوانش متداول سنتی خوانش های نو یا باب شده درهر دور از عاشورا می شود که گاه به پاک کردن صورت مسئله می انجامد که در سالهای اخیر این نگاه ها باز باب شده است.هم نگاه قدرت مدار به عاشورا هم نگاهی که در نقد نگاه قدرت مدار می خواهد صورت مسئله را خوب نبیند البته هر دو نگاه با نیتی متفاوت چنین می کنند.

اما نگاه های معمول به عاشورا برخی چنین هستند:

۱- حسین کشته شد تا امتش که ما شیعه ها باشیم شفاعت پیدا کنیم.  این روایت سنتی و غالبی است که  از عاشورا وجود دارد.

۲- خوانشی از عاشورا هم امروز وجود دارد که می گوید امام برای امر به معروف و نهی از منکر قیام کرد نه برای بدست گرفتن حکومت .این نگاه هم ریشه دار است و در دوره اخیر شریعتی و مطهری به آن توجه کردند منتها با ادبیات و نگاه متفاوت.

۳- نگاه دیگری هم می گوید که امام به خاطر ناامنی برای خانواده خارج شده بود و امنیت نداشت. این دید که مرحوم احمد قابل به آن توجه کرد.

۴- نگاه ریشه داری هم است که  می گوید امام باید قائم به شمشیر باشد.این نگاه را زیدیه داشتند در دروه اخیر مجاهدین اولیه به آن باور داشتند . امروز هم  این نگاه طرفدار دارد.

این چهار  نگاه غلط نیستند اما کامل نیستند و با واقعه تاریخی همراه نیستند.

اما چرا کامل نیستند؟ چون دقیق نیستند. الهام گرفته هستند تا نگاه دقیق تاریخی به واقعه عاشورا .

مرحله رخداد تاریخی عاشورا در ۴ مرحله است.

عاشورا در ۴ مرحله اتفاق می افتد : ۱

– امام از مکه خارج می شود برای این که یزید از وی بیعت خواسته بدون رخصت یا امکان امتناع .

۲- امام به مکه می آید تا شاید راهی بیابد چرا که موسم حج است . اما امام در مکه هم تهدید می شود.

۳- امام در مکه به دوستان نامه می دهد و هم خبر خروج امام در شهر ها پخش می شود در کوفه عده ای جمع می شوند که سلیمان صرد خزاعی از جمله آن بزرگان کوفه است امام در مکه امنیت ندارد به سمت کوفه می رود قبل از خود دو نفر را به نمایندگی می فرستد . کوفه به فرمان امام در می آید اما کودتا صورت می گیرد.امام تا از حرکت مکه تا در کربلا به قصد تسخیر کوفه می رود .

۴- امام در کربلا متوقف می شود  قصد بازگشت دارد اما بین بیعت و یا مرگ مخیّر می شود پس عزت را انتخاب می کند و شهید می شود.

این  ۴ مرحله را باید تحلیل و ازهم  تفکیک کرد. بزرگان شیعه در قرون گذشته هم از مرتضی علم الهدی تا دیگران به مرحله  اخیر اشاره کرده اند که امامی که حاضر به بیعت نیست در این مرحله به دعوت مردمی پاسخ می دهد که می خواهند با وی بیعت کنند و در مقابل حکومت یزید مقاومت کنند.این بزرگان شیعه در جواب این که چرا امام حسن قیام نکرد و امام حسین قیام کرد و هم در نقد شیعه زیدیه به مرحله چهارم توجه کرده یعنی امام به با توجه به توان خود به تکلیف عمل می کند، نه با توجه به تکلیف بر خود. فراموش نکنیم که صالحی نجف آبادی هم به کتاب شهادت شریعتی چنین نقدی وارد کرده است.

عاشورا این گونه عاشورا می شود. امتناع از بیعت که نتیجه اش مقاومت است و تلاش عقلانی امام  برای این که بیعت را انجام ندهد؛ مقاومت امام برای عدم بیعت با یزید با دعوت رو به رو می شود. امام خود را شایسته تر از یزید  برای حکومت می داند در این مورد اشاره مستقیم هم خود دارد و هم مسلم ابن عقیل در دعوای با ابن زیاد به صلاحیت امام حسین اشاره دارد.

پس واقعه تاریخی کربلا را باید دانست  و خواند بعد می توان از آن الهام گرفت تا تفسیر خود را داشت.

سابقه تاریخی بد یا نیمه کاره خواندن عاشورا بسیار مفصل است. این سابقه در میان معتقدان و هم مخالفان ریشه دار است چرا که عاشورا تاریخ اسلام را تَرَک داده است؛ به صف بندی یاری رسانده است که بدون شناخت این صف بندی نمی توان اتفاقات تاریخ اسلام را به درستی درک کرد.

 عمده موافقان می خواهند از امام چیزی بسازند که غلو آمیز است. در پی  این غلو ، شکوه انتخاب و هوش امام را نادیده می گیرند. در این نگاه امام باید به هر دلیل دانای کل دانسته شود پس برای حفظ دین جد خود شهید می شود و هم برای شفاهت امت خودش و شیعیان که اسلام درست را انتخاب کرده اند.این گرایش بزرگی در میان شیعیان دارد که به این باور معتقد هستند.

 اما این همه ماجرا نیست در میان معتقدان به قیام امام هم عده ای به تقلید و راست کیشی افتادن و با الهام از قیام حسین بر ظلم شوریدند. اینان با دید گاه های گوناگون شیعی از عاشورا فقط اقدام و روز عاشورا دیدند و قیام امام به سیف را لازم دانستند امامت را با سیف شمشیر یکی دانستند. این روایت هم دو روی داشت یا  شهادت طلبی یا در به  قدرت  رسیدن به زور را توجیه می کرد و شمشیر را از عاشورا باور دارند. بعد از امام قیام های بسیاری با الهام از عاشورا رخ داد که در حقیقت قائل به رفتار شهادت طلبی بود یا گرفتن قدرت و حکومت به این دلیل که حکومت ظالم است باید بر علیه این حکومت ها مانند امام قیام کرد در حالیکه در این حرکات اعتراضی  به مرحله ۴ قیام امام که تلاش برای مصالحه با سپاه یزید بود را دقت نمی کردند امام در راه کوفه زمانی که محاصره شد در این مرحله اصرار به برگشت داشت وقتی که میان مرگ و بیعت مخیر شد به چنگ کشیده شد.

زیدیه و بعد حسنیون و اسماعیلیه جریان های شیعه ای بودند که این دید را تبیلغ می کردند.

 دلایل مخالفان قیام امام

در مقابل مخالفان عاشورا هم آن بد می خوانند از ابن خلدون تا بسیاری از متفکران سنی مذهب به دلیل  اخلاقی و هم عدم اختلاف در  دنیای اسلام حرکت امام را نادرست وشتاب زده می دانند که برای اسلام ضرر داشت . باعت اختلاف در امت اسلام گردید. در محاسبه عقلی عاشورا هم می گویند که امام برآورد نادرست از نیروی خود داشت و در عمل در نبردی نا برابر کشته شد که این کشته شدن به خاطر این که امام نوه پیامبر بود بر دامنه اختلاف در دنیای اسلام افزود.

این نظر امروز هم در میان جریان سنتی اهل سنت طرفدار زیادی دارد اگر چه این افراد برای امام احترام قائل هستند.

این نظریه نقد حرکت امام در میان اهل سنت هنوز هم جریان و نگاه غالب است.

این سه نگاه را اگر در کنار نگاه آشتی جویانه عرفانی  مولوی، که اشعری گرای سنی است بگذاریم که اما اگر شهید شد پس علو یافت پس جای کینه نیست و انتقام هم درست نیست می توان نگاه های ناقص اما ریشه دار در باره عاشورا دانست.

نگاه های معاصر به تاریخ عاشورا

در دوران معاصر هم بار عاشورا به دید گاه های گذشته با خوانی شد. به علت نیاز جامعه به آداب سلوک و مراسم و هم نیاز به خوانش سنت ها و گذشته عاشورا در چندین دهه گذشته تا امروز در ایران با نگاه های متفاوت که هر کدام ریشه در گذشته هم دارد مورد توجه قرار گرفت است چرا که مراسم و ایام عاشورا در میان شیعه ها به خصوص در ایران جلوه بارز دارد در ایران شکل ملی هم پیدا کرده است.

امروز مهم ترین قرائت ناقص از قیام امام عاشورای سنتی نیست بلکه عاشورای حکومتی است که تلاش می کند هدف امام را تحقق حکومت بداند و حفظ حکومت را هم مهم ترین وظیفه مسلمانی در این قرائت عاشورا از آزادی و انتخاب دور می شود؟در این باره این نگاه بارها نوشته ام و دیگران هم نوشته اند. این نگاه در میان اهل فکر چندان جایی ندارد.

اما روایت حکومت مدارانه از عاشورا عکس العمل ناقصی را هم به میان آورده است که عاشورا را هم خوانش تاریخی نمی کند.

خوانش تاریخی این است که امام بر علیه یزید قیام نکرد اما برای نجات جان خود خارج شد و بعد به کوفه دعوت شد  قبول دعوت امام را به سمت مقابله نظامی –سیاسی با حکومت می کشید .

در نتیجه با توجه به صلاحیت امام برپایی دولت در کوفه و مقابله با یزید جدی بود. روایت های چهار گانه مرسوم از عاشورا این مسئله را به خوبی تحلیل نمی کنند.

در همین جا باید توجه کرد که وظیفه ما این نیست که از امام تقلید روشی کنیم امامان هم یک روش نداشتند . هر امامی راه مناسب خود را جست این تجربه برای ما مهم است پس حق انتخاب داریم که به مسولیتی که آزادانه انتخاب کرده ایم عمل کنیم و روش مناسب انتخاب نماییم.

 در نتیجه با خوانش تاریخی عاشورا ما موظف به برپائی حکومت نمی شویم که با خوانشی دیگر بخواهیم وظیفه برقراری  حکومت را از دوش خود  برداریم.

قبل از انقلاب خوانش امربه معروفی شریعتی و هم مطهری و هم خوانش مجاهدین و شهید جاویدی از عاشورا به دوش خواننده مسولیت می گذاشت اما این عمل به  مسئولیت با عمل کردن همانند به شکل امام فرق داشت.عدم توجه به تفاوت این دو نکته ظریف باعث می شد که خوانش ها را غیر تاریخی کنیم و به خوانش غیر تاریخی توجه کنیم.

امروز با توجه به حکومت دینی این دید که تائید حکومت مزبور یعنی عاشورایی بودن  امری مقبول نیست چرا که امام با حکومت دینی طرف شد. صرف دینی بودن حکومت برای مسلمان اگر ملاحظه بیاورد اما حمایت بدون شرط نمی آورد. یعنی کاری که امام کرد.

امروز در دوره جدید فقط ملاحظه یک مسلمان در مورد حکومت باید این باشد که بیگانه بر امور مسلط نشود تا کشور دچار ویرانی کامل شود اما این نوع  ملاحظه مبارزه با ظلم را منتفی نمی کند به خصوص اگر ظلم از سوی حکومت دینی باشد این مبارزه باید عمیق تر شود.

در این جا است که خوانشی  که روشنفکری است و تلاش می کند نشان دهد که امام برای حکومت قیام نکرد بلکه برای حفظ جان خود از مدینه خارج شد وهم چنین تفسیر عرفانی از عاشورا که امام با نفس اماره خود  که همان یزید بود در جنگ شد هم خوانشی درستی نیست. چرا که قرار نیست ما روشی مانند امام داشته باشیم احساس وظیفه با همانندی روش متفاوت است به همین خاطر نمی توان تاریخ عاشورا را ناقص خواند کاری که روایت عرفانی به سبک مولوی می کند یا خوانشی که می گوید امام برای حفظ جان خود به مرحله عاشورا رسید .

در این خوانش همان اشتباه کسانی رخ می دهد که مرحله چهارم عاشورا ندیدند یعنی امام دلیل آمدن به کوفه را خواسته و تمایل مردم دانست و گفت اگر نمی خواهید برگردم این مرحله چهارم است که به عاشورا حماسه و مظلومیت و مشروعیت می دهد که برخی از جریانات رادیکال به این مرحله توجه نداشتند .

امروز به دلیل رفتار حکومت دینی روایت دیگری مطرح می شود که با تاریخ عاشورا همراه نیست چرا که می خواهد به درستی عنوان کند که هدف حکومت نبوده است امام حکومت را برای عدالت می خواسته است و اگر حکومت نقض غرض کند در نتیجه آن که زخمی دهد زیر سوال رفتن عدالت مذهبی است.

اما این هدف درست دلیل نمی شود که خوانش ما از عاشورا با تاریخ آن فاصله داشته باشد. اگر عاشورا الهام بخش و فرهنگ است اما اقدام عاشورایی به معنی مقابله با ظلم بستگی به تشخیص و توان و ضرورت و شرایط دارد  و  به تقلید نیاز نیست.

به نظر می رسد اربعین عاشوراها هم چنین است. راه تفسیرها  و الهام  از عاشورا باز است اما راهش ناقص خواندن تاریخ عاشورا نیست. مرحله چهارم یعنی از کوفه تا کربلا است که به عاشورا جلوه ای بس مهم می دهد.اما هر کس برای عمل خود متناسب با زمانه اش اقدام می کند اربعین عاشورا به ما چنین می گوید تقلید نه اما الهام و حق طلبی آری.

حال اربعین ۱۳۹۵ ه.ش است که میلیون ها تن را به خود می خواند اما امام در قدرت مانند علی عمل می کند نه مانند معاویه.


حوزه :
برچسب ها :

مخاطبان محترم، سایت ملی-مذهبی از دریافت نظرات سازنده شما برای بهبود کیفیت مطالب استقبال می کند. انتقادهای شما و راهکارهایتان می تواند تحریریه سایت را در افزایش کیفیت مطالب کمک کند.

این سایت از نظر هویتی ملی-مذهبی ، اما از نظر حقوقی مستقل است.